close

Zasady pobierania próbek mleka do badań bakteriologicznych

TEKST: DR SEBASTIAN SMULSKI, UNIWERSYTET PRZYRODNICZY W POZNANIU
ZDJĘCIA: DR SEBASTIAN SMULSKI, RYSZARD LESIAKOWSKI

Umiejętne pobranie próbek mleka do badań laboratoryjnych jest podstawą do uzyskania poprawnych wyników. Wtedy opracowany w oparciu o nie antybiogram ułatwi dobór skutecznych antybiotyków.

Leczenie zapaleń wymienia przy użyciu tub dowymieniowych nie daje dziś zadowalających rezultatów. W dobie szybko rozwijającej się oporności na antybiotyki oraz braku nowych antybiotyków należy się spodziewać, że efektywność leczenia przy ich użyciu będzie się drastycznie obniżać. Dodatkowo sprawne mechanizmy przekazywania oporności na nie między drobnoustrojami prowadzą do sytuacji bez rozwiązania. Nowe okoliczności zmuszają do oszczędnego i celowanego używania antybiotyków. W tej sytuacji jedynym rozsądnym rozwiązaniem jest profilaktyka ukierunkowana przeciwko zapaleniom, opierająca się na badaniach bakteriologicznych mleka. Takie wyniki pozwalają uzyskać informację, jaki rodzaj mikroorganizmu zainfekował wymiona naszych krów oraz wskażą, które antybiotyki sprawdzają się najskuteczniej w naszym stadzie. Różnorodność antybiotykooporności wyizolowanych szczepów między stadami (nawet niewiele oddalonymi od siebie) może się znacząco różnić. Należy pamiętać, że lecząc zgodnie z uzyskiwanymi z laboratorium wynikami, uzyskujemy efektywność leczenia na poziomie 60–80% (w przypadku drobnoustrojów środowiskowych), a lecząc „w ciemno”, tj. bez badania mleka – na poziomie 40–60%. Na skuteczność leczenia mastitis wpływają przede wszystkim następujące czynniki:
• wiek krowy (im starsza, tym trudniej wyleczyć);
• obecność zmian bliznowatych w tkance gruczołowej (wpływ negatywny);
• faza laktacji (na początku laktacji odporność organizmu jest niższa);
• czas trwania, w którym krowa ma podwyższoną liczbę komórek somatycznych (LKS) – im dłużej, tym trudniej wyleczyć.

Badania mleka pod kątem obecności patogennych drobnoustrojów, a także liczby komórek somatycznych w mleku ćwiartkowym są istotne nie tylko pod kątem leczenia aktualnie chorych krów, ale także pozwalają ocenić, jaki jest status zdrowotny wymion w całym stadzie. Zwykle materiałem do badań laboratoryjnych jest mleko z ćwiartki, w którym stwierdzamy wizualne zmiany (wydzielina wodnisto-mleczna, wodnista, mleczno‑krwista, mleczno‑ropna, ropna). Mleko ćwiartkowe krów, które nie wykazuje wspomnianych zmian, lecz podczas badania na płytce (Terenowy Odczyn Komórkowy) po dodaniu odczynnika gęstnieje, (fot. 1) również może zostać poddane badaniu w laboratorium.

Fot. 1. Dodatni wynik testu TOK w każdej ćwiartce

Praktycznie każdy rodzaj wydzieliny ćwiartkowej nadaje się do badania mikrobiologicznego, lecz należy pamiętać, że im bardziej zmieniona jest wydzielina (np. ropa), tym wzrasta ryzyko uzyskania wyniku fałszywie ujemnego (brak wzrostu). Podstawową próbką do badania jest mleko pochodzące z ćwiartki, czyli wydzielina jednego z czterech gruczołów wymienia. Dopuszcza się też badanie przesiewowe, polegające na pobraniu mieszaniny mleka (wydzieliny), w równych ilościach z każdej ćwiartki tej samej krowy, do jednej probówki. Niewątpliwą zaletą tego badania jest jego niższa cena dla pojedynczego zwierzęcia. Jest ono jednak mniej dokładne i nie nadaje się do badania drobnoustrojów obecnych w środowisku (paciorkowce, pałeczki Gram ujemne). Wykorzystuje się je do badań w kierunku nosicielstwa drobnoustrojów takich jak:
• gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus),
• paciorkowiec bezmleczności (Streptococcus agalactiae),
• glony (Prototheca spp.).

W zależności od partii badanego mleka (początek doju, koniec doju) mogą pojawić się różnice w wynikach badania bakteriologicznego i komórkowego (LKS). Dlatego też pobieranie mleka w kierunku badania patogenów zapaleń gruczołu mlekowego należy przeprowadzać po upływie 2–3 godzin po zakończeniu doju, a jeśli nie ma takiej możliwości, to, ostatecznie, tuż przed dojem.

Technika pobierania próbek
Próbki do badań bakteriologicznych należy pobierać wyłącznie do sterylnych probówek ze szczelnym korkiem. Ich objętość nie powinna przekraczać 10 ml (fot. 2). Przy większej objętości pobranego mleka istnieje prawdopodobieństwo zanieczyszczenia próbki drobnoustrojami niepochodzącymi z wymienia.

Fot. 2. Sterylna probówka na mleko

Na wynik badania mikrobiologicznego zasadniczy wpływ mają uchybienia w technice pobrania i przesłania próbek. Czynność pobierania mleka wymaga wprawy i powinna być wykonywana starannie i bez pośpiechu, a najlepiej pod nadzorem lekarza weterynarii. Skutkiem niewłaściwego pobrania są błędy w wyniku otrzymanym z laboratorium, co jest przyczyną niewłaściwego doboru leków, a w konsekwencji prowadzi do nieskutecznej terapii. Na skórze wymienia i w kanale strzykowym znajdują się bakterie pożyteczne zarówno dla skóry krowy, jak i te, które występują w środowisku. Jeśli przeprowadzimy test, w którym umyjemy wymię wodą i poczekamy aż ona ścieknie, a ostatnią kroplę, która zawisła na strzyku, wyślemy do badania bakteriologicznego, to otrzymamy liczny (znaczny) wzrost bakterii, jak na fotografii 3. Wszystkie bakterie, które wzrosły na tej płytce, fałszują nam wynik. Dlatego tak istotna jest poprawna dezynfekcja strzyków. Nie należy napełniać probówek do pełna, gdyż podczas mrożenia dochodzi do zwiększenia objętości mleka i samoczynnego otwarcia probówek, co dyskwalifikuje próbki jako materiał badawczy.

Do badania nie nadają się wydzieliny ćwiartek, do których został podany antybiotyk, oraz w czasie, kiedy mleko jest w karencji. Próbki najlepiej pobierać najwcześniej 1–2 dni po zakończeniu okresu karencji.

Probówki z mlekiem (wydzieliną zapalną) oznacza się cyframi arabskimi, odpowiadającymi liczbie porządkowej krów na liście badań, lub numerem oborowym. Ćwiartki można oznaczyć następującymi symbolami:
A – ćwiartka prawa przednia lub PP,
B – ćwiartka prawa tylna lub PT,
C – ćwiartka lewa przednia lub LP,
D – ćwiartka lewa tylna lub LT.

Przygotowanie skóry wymienia i strzyków
Zasadniczym elementem pobierania próbek mleka jest przestrzeganie zasad aseptyki podczas pobierania. Strzyki najpierw należy oczyścić ze słomy, a jeśli są zabrudzone kałem – wyczyścić ręcznikami papierowymi. Następnie należy ocenić wydzielinę z każdej ćwiartki na przedzdajaczu, po czym strzyki powinny być zanurzone w roztworze dezynfekcyjnym (np. do dezynfekcji przeddojowej, (fot. 4). Po 30–40 sekundach należy je osuszyć przy użyciu papierowych ręczników. Kolejną czynnością jest dezynfekcja strzyków za pomocą wacika z waty celulozowej nasączonej 70–95-procentowym alkoholem (denaturatem). Dezynfekcję należy przeprowadzać począwszy od strzyków położonych najdalej od pobierającego. Jeśli pobierający znajduje się z prawej strony krowy – według kolejności strzyków: D, C, B, A; a pobieranie – począwszy od strzyków najbliższych: A, B, C, D (fot. 5).

 

Fot. 4. Dezynfekcja strzyków pianą
Fot. 5. Ostateczna dezynfekcja przy użyciu waty celulozowej przed pobraniem próbki

Zasada pobierania próbek
Probówkę należy chwycić w prawą rękę, wyjmując korek małym palcem lewej dłoni, i tak go przytrzymywać, a następnie przełożyć otwartą probówkę do lewej ręki (fot. 6). Dla osób leworęcznych – analogicznie odwrotnie. W czasie pobierania probówkę należy trzymać ukośnie, możliwie poziomo, nie dotykając do strzyka – tak, żeby zawartość probówki nie wylała się (fot. 7).
Należy zdoić kilka mililitrów (2–3) mleka, kierując strumień na wewnętrzną ściankę probówki, a następnie zamknąć ją korkiem. W ten sam sposób postępować z kolejną ćwiartką. Czynności, przy których probówka jest otwarta, należy przeprowadzać szybko. Czas otwarcia nie powinien przekraczać 2–3 sekund. Przed pobraniem próbek od każdej kolejnej krowy należy umyć ręce w roztworze środka dezynfekcyjnego lub dokładnie odkazić je watą nasyconą 70–95-procentowym alkoholem. Po pobraniu próbek mleka należy ponownie przeprowadzić dezynfekcję strzyków, najlepiej przez zanurzenie w roztworze środka przeznaczonego do tzw. dezynfekcji podojowej, gdyż każde naruszenie ciągłości kanału strzykowego powinno zostać zakończone dezynfekcją podojową.

Fot. 6. Poprawny sposób otwierania probówki
Fot. 7. Prawidłowe ułożenie probówki podczas pobierania

W oborach wolnostanowiskowych identyfikację krów i pobieranie prób umożliwia pobyt zwierząt na hali udojowej. Pobieranie próbek mleka, a także badanie wymienia są odrębnymi zagadnieniami organizacyjnymi, a czynności nie powinny zaburzyć toku pracy osób dojących.

Przechowywanie i transport próbek
Próbki natychmiast po pobraniu powinny być wstawione do odpowiedniej torby chłodniczej i dostarczone do laboratorium. Jeśli probówek jest więcej, to wygodnie je transportować w statywach lub tak, aby wszystkie korki były u góry. Wskazany jest transport w pojemnikach lub torbach chłodniczych, w temp. 4–5°C. W praktyce najczęściej próbki wysyła się, pakując je do pojemników kartonowych wyposażonych w zamrożone wkłady chłodnicze. Schłodzone powinny trafić do laboratorium nie później niż w ciągu 24 godzin od momentu pobrania. Mrożenie próbek mleka natychmiast po pobraniu to również dobre rozwiązanie techniczne. Zamrożenie i rozmrożenie ich prowadzi do wzrostu wykrywalności paciorkowca bezmleczności i gronkowca złocistego. Jednak długotrwałe (kilka tygodni) przechowywanie próbek w temperaturze -20°C nie ma wpływu na większość patogenów wymienia, ale nieznacznie spada możliwość wykazania pałeczek okrężnicy (E. coli) i maczugowca ropotwórczego (T. pyogenes). Tylko w rzadkich przypadkach jest konieczne tak długie przechowywanie próbek mleka, dlatego ich mrożenie jest rozwiązaniem często praktykowanym.

Wskazane jest, aby badaniom bakteriologicznym poddawanych było przynajmniej 20% nowych przypadków zapaleń gruczołu mlekowego, w których podajemy tuby dowymieniowe (pobieramy przed podaniem antybiotyku). Próbki mleka należy także pobierać w każdym przypadku, który nie daje się leczyć. Ważne znaczenie ma stałe monitorowanie wrażliwości na antybiotyki drobnoustrojów, które są odpowiedzialne za kolejne zapalenia. Pozwala to na wybór, a także zmianę w odpowiednim czasie preparatów stosowanych w okresie laktacji lub zasuszenia.

Badanie bakteriologiczne mleka nie daje 100% szans powodzenia w leczeniu zapaleń gruczołu mlekowego, jednak pozwala przejąć kontrolę nad patogenami tego gruczołu w naszym stadzie oraz odpowiada na pytanie, jakie tuby dowymieniowe są u mnie najskuteczniejsze.

Story Page