Efekty doskonalenia zdrowotności racic na świecie

Współczesne wysokoprodukcyjne krowy są narażone na schorzenia racic nawet w dobrych warunkach środowiskowych: przy właściwej higienie i zoptymalizowanym żywieniu. Najefektywniejszą metodą prowadzącą do zwiększenia odporności na schorzenia racic jest włączenie zdrowotności do celu hodowlanego.

dr Katarzyna Rzewuska, CGen, PFHBiPM

Jako pierwsi zrealizowali tę strategię Skandynawowie (VikingGenetics), którzy jednocześnie wykazali, że zdrowotność racic jest silnie skorelowana z długowiecznością. Podkreślają oni konieczność selekcjonowania buhajów, które mają dobre geny, pod kątem zdrowotności racic w połączeniu z innymi cechami istotnymi dla wyniku ekonomicznego uzyskiwanego w stadzie. Jest to element taktyki prowadzącej do wyhodowania tak zwanej niewidzialnej krowy, a więc krowy bezproblemowej, pozwalającej hodowcy oszczędzić zarówno pieniądze, jak i czas. Wykorzystywanie nasienia buhajów o wysokim indeksie dla zdrowotności racic jest traktowane jak inwestycja, której zyski kumulują się co pokolenie i dają trwały efekt (rysunek 1). Dzieje się tak, gdyż różnice między buhajami są wystarczające, aby uzyskać postęp na drodze selekcji.

Rysunek 1. Wypracowany postęp genetyczny daje długofalowy rezultat

Indeks szyty na miarę
W takich krajach, jak Dania, Szwecja, Finlandia i Holandia wdrożono już indeksy, na podstawie których można wskazać buhaje o wyższym potencjale genetycznym pod względem zdrowotności racic. Indeks opracowywany jest przez organizację odpowiedzialną za prowadzenie pracy hodowlanej w danym kraju. Uwzględnia się w nim jedynie te schorzenia, które mają największe znaczenie ze względu na częstotliwość występowania i straty, z jakimi się wiąże ich wystąpienie. Utworzenie indeksu wymaga przeprowadzenia analizy bieżącej sytuacji, która stanowi podstawę ustaleń związanych z zakresem cech objętych doskonaleniem. Daje ona także obraz sytuacji wyjściowej, stając się punktem odniesienia pozwalającym na monitorowanie uzyskiwanego postępu. Tak na przykład w Holandii na przestrzeni 10 lat znacznie ograniczono występowanie dermatitis interdigitalis oraz krwiaka podeszwy (tabela 1a). Z kolei w Norwegii spośród schorzeń infekcyjnych najczęściej obserwowanym jest erozja rogu opuszek, jednak najpoważniejszy problem stanowią skręcone racice, a więc schorzenie będące deformacją, co ma odzwierciedlenie w wadze, jaką nadano tej chorobie w norweskim indeksie. W tabeli 1b przedstawiono trzy indeksy stosowane obecnie w Europie do oceny wartości hodowlanej dla zdrowotności racic. Jak widać, znaczenie poszczególnych schorzeń w doskonalonych populacjach jest odmienne. W krajach skandynawskich każde ze schorzeń przydzielono do jednej z trzech grup skupiających choroby o wspólnym podłożu: infekcyjne, metaboliczne i deformacje. Najwyższą wagę przypisano wrzodowi podeszwy i przerostowi skóry szpary międzypalcowej. Z kolei w Holandii najsilniejszy nacisk położono na zwiększenie odporności na dermatitis interdigitalis i dermatitis digitalis. Jak widać, w każdej z hodowli krajowych należy ustalić priorytety dopasowane do rzeczywistej sytuacji, stąd tak ważne jest rozpoczęcie monitorowania częstotliwości występowania schorzeń w Polsce i określenie, które z nich należy uwzględnić w krajowym indeksie.

Wartość indeksu a zdrowie krów
W Holandii porównano córki po dwóch buhajach. Buhaj o imieniu Atlantic ma wartość indeksu dla zdrowotności racic 110, co oznacza, że jego córki powinny wyróżniać się większą odpornością na schorzenia. Z kolei Paramount ma niższą wartość indeksu dla tej cechy (96). Po zebraniu danych z korekcji racic obliczono, jaki procent krów będących córkami po każdym z tych dwóch buhajów zapadał na poszczególne schorzenia racic. Okazało się, że ponad dwukrotnie częściej stwierdzono wystąpienie przypadków chorobowych u córek buhaja o niższej wartości indeksu (tabela 2). Zbliżone wyniki uzyskano z analiz przeprowadzonych w Kanadzie, z tym że obserwowane różnice były jeszcze większe. Porównywano tam córki buhajów o najwyższej wartości hodowlanej dla odporności na wybrane schorzenia racic (grupa A) z córkami buhajów z końca rankingu (grupa B). W przypadku dermatitis digitalis oraz wrzodu podeszwy różnica była trzykrotna na korzyść krów z grupy A, które chorowały rzadziej (tabela 3). Stanowi to potwierdzenie faktu, że wybierając nasienie buhaja, hodowca wpływa na poziom zdrowotności racic, jakiego może oczekiwać w swoim stadzie, gdyż zwierzęta różnią się między sobą pod względem podatności na choroby nawet w przypadku utrzymywania ich w takich samych warunkach.

Predyspozycje osobnicze przejawiają się również tym, że niektóre krowy szybciej powracają do zdrowia, a inne chorują częściej lub też nasilenie objawów w ich przypadku jest znacznie większe niż u innych. Wiarygodną ocenę ryzyka wystąpienia schorzenia u córek danego buhaja można osiągnąć poprzez rejestrowanie dużej ilości danych. Przykładowo w krajach skandynawskich do centralnego systemu trafiają wyniki z 35% przeprowadzonych korekcji racic.

Wyzwania dla polskiej hodowli
Częstotliwość występowania schorzeń u córek buhajów o wysokiej wartości hodowlanej (WH) dla zdrowotności racic jest niższa. Jednak żeby hodowca mógł wybierać buhaje biorąc pod uwagę ich potencjał genetyczny, musi mieć dostęp do informacji o wartości indeksu dla odporności na choroby racic. Pierwszym krokiem w tym kierunku jest rutynowa rejestracja informacji o zdrowiu racic. Zebranie danych od znacznej liczby krów warunkuje opracowanie wiarygodnych metod doskonalenia genetycznego. Utworzenie odpowiedniej bazy danych stanowi duże wyzwanie dla każdego z krajów, gdyż wymaga spełnienia szeregu warunków. Wśród nich kluczowymi są: współpraca ze specjalistami wykonującymi korekcję racic, standaryzacja nazewnictwa schorzeń, przepływ informacji między korektorem i organizacją hodowlaną oraz gromadzenie danych w formie elektronicznej. Niezwykle istotne jest zaangażowanie ze strony hodowców świadomych, iż pomimo znacznego wpływu czynników związanych z zarządzaniem (rodzaj podłóg i legowisk, higiena, dawka pokarmowa, zabiegi profilaktyczne) doskonalenie genetyczne zwierząt przynosi wymierne efekty.

Doskonalenie populacji krajowych pod kątem ograniczenia podatności krów na występowanie schorzeń racic jest niezwykle istotne zarówno ze względu na tendencje zmierzające do ograniczania zużycia antybiotyków w produkcji żywności, jak i ze względu na aspekt ekonomiczny dotykający bezpośrednio hodowców. Kraje, które wdrożyły już ocenę zdrowotności racic, wskazują na trudności, z jakimi wiąże się prowadzenie pracy hodowlanej mającej na celu ograniczenie występowania schorzeń. Są to istotne wskazówki dla nas, gdyż rozwijając program hodowlany, możemy bazować na doświadczeniach innych. Kwestie, jakie należy mieć na względzie, to:
• niska efektywność selekcji pośredniej opartej o cechy pokroju nóg i racic;
• konieczność objęcia rutynową rejestracją informacji o zdrowych racicach (zgłoszenia nie mogą ograniczać się do racic dotkniętych schorzeniami);
• uzupełnienie zapisywanych informacji o czynniki pozagenetyczne, takie jak: identyfikator korektora wykonującego zabieg, numer stada czy sezon, w jakim przeprowadzono korekcję;
• konieczność posiadania wiarygodnej informacji rodowodowej;
• konieczność posiadania dużej liczby danych (wynikająca z niskiej odziedziczalności cech);
• standaryzacja nazewnictwa przez przeprowadzanie szkoleń dla korektorów.

Jak wynika z powyższej listy, konieczna jest stała współpraca między instytucjami hodowlanymi a korektorami. Te przesłanki stały się podstawą do opracowania założeń projektu „CGen korekcja”, realizowanego obecnie przez Centrum Genetyczne PFHBiPM. Ma on doprowadzić do opracowania krajowego indeksu dla zdrowotności racic. Jego pierwszym etapem jest wdrożenie do użytkowania aplikacji internetowej przeznaczonej do rejestracji wyników korekcji. Jednocześnie trwają przygotowania do przeprowadzenia pierwszego szkolenia z zakresu rozpoznawania schorzeń racic i standaryzacji ich nazewnictwa. Szkolenie jest skierowane do osób wykonujących korekcję racic zainteresowanych korzystaniem z aplikacji „CGen korekcja”.

Zalecenia wskazywane przez genetyków kanadyjskich dotyczące warunków, jakie należy spełnić, aby możliwe było wdrożenie oceny wartości hodowlanej dla zdrowotności racic:
• Standaryzacja danych rejestrowanych przez korektorów.
• Opracowanie przepływu danych pomiędzy korektorami a krajową organizacją hodowlaną.
• Opracowanie raportu wspomagającego zarządzanie stadem i pozwalającego hodowcom porównywać własne stado do wyników uzyskiwanych przez innych w kraju oraz rejonie.
• Wdrożenie oceny genomowej poprzez genotypowanie zwierząt, które posiadają obserwacje dotyczące zdrowotności racic w celu utworzenia populacji referencyjnej.
• Opracowanie metody oceny wartości hodowlanej dla zdrowotności racic.