Ekonomika produkcji mleka a aspekt hodowlany w gospodarstwach mlecznych

Efektywność gospodarstw produkujących mleko jest uzależniona od wielu czynników. Jedną z najczęściej badanych cech gospodarstw i jej związków z wynikami ekonomicznymi jest wydajność mleczna krów, która w bezpośrednim przełożeniu wpływa na wolumen produkcji mleka w gospodarstwie.

TEKST: Dr Ewa Kołoszycz, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie

Jest to niezwykle ważna cecha przy podejmowaniu decyzji hodowlanych w gospodarstwie. Jednak o wynikach ekonomicznych nie decyduje jedynie wielkość produkcji. Osiągany do-chód jest efektem wpływu wielu czynników (środowiskowych, ekonomicznych, prawnych itp.), charakteryzujących się dużą różnorodnością w obrębie gospodarstw w rejonie i kraju, a w szczególności w układzie międzynarodowym.

Producenci mleka posiadają większe możliwości w zakresie kształtowania kosztów produkcji aniżeli cen na produkt. W efekcie podejmowanych decyzji często skupiają się na celach w krótkim okresie takim, jak osiągniecie dochodu. Warto jednak, aby producenci nie tracili z pola widzenia celów strategicznych takich, jak przetrwanie i rozwój gospodarstwa na rynku.

Rok 2016 był trudnym okresem dla producentów mleka. Wyniki ekonomiczne z 316 gospodarstw EDF (European Dairy Farmers – Europejskie Stowarzyszenie Producentów Mleka) wyraźnie wskazują, że ceny mleka w większości z nich pozwoliły pokryć wydatki oraz koszty odtworzenia majątku zaangażowanego w produkcję mleka. Przychody ze sprzedaży mleka nie pokryły kosztów związanych z wykorzystywaniem własnych czynników produkcji m.in. kosztów pracy, która w gospodarstwach rodzinnych ma charakter kosztu niegotówkowego. Zaledwie w 18% gospodarstw (57 z 316) całkowity koszt wyprodukowania mleka (łącznie z kosztami wykorzystania własnych zasobów pracy, ziemi i kapitału) był niższy niż uzyskiwana na nie cena. Dla porównania w 2014 roku połowa gospodarstw w pełni pokrywała całkowite koszty produkcji mleka.

Sytuacja na rynku mleka a wybrane działania hodowlane
Producenci mleka chcąc produkować opłacalnie starają się kształtować przede wszystkim koszty bezpośrednie. Zła koniunktura na europejskim rynku mleka w ostatnich latach sprawiła, że bezpośrednie koszty produkcji mleka udało się zmniejszyć o około 11% (wynik ze 158 konwencjonalnych gospodarstwach EDF). Jednocześnie nastąpił wzrost przeciętnej wydajności mlecznej o 6%. Pomimo złej koniunktury gospodarstwa zwiększały, choć w niewielkim zakresie wymianę stada krów. Nieznacznie uległy poprawie parametry produkowanego mleka, ale wzrósł odsetek upadków cieląt.

Szukanie oszczędności nie ominęło działań hodowlanych w gospodarstwach EDF. W kontekście wzrostu wydajności mlecznej w gospodarstwach nawet niewielkie ograniczenie kosztów produkcji może sprawić, że stanie się ona opłacalna. Przykładem mogą być koszty związane z utrzymaniem zdrowia zwierząt. Zmniejszenie wydatków na usługi weterynaryjne i leki o 0,7 euro na krowę w gospodarstwie produkującym około 2,5 tys. ton mleka ECM (przeciętna produkcja mleka w 2016 r. w gospodarstwach EDF) przynosi oszczędności rzędu 1800 euro w gospodarstwie. Innym przykładem może być ograniczenie kosztów zakupu zwierząt. Zmniejszenie tego kosztu o 13 euro na krowę pozwala na obniżenie kosztów wytworzenia 100 kg mleka o ok. 0,17 euro. Być może wydaje się to kwotą niewielką, ale w przeliczeniu na wielkość produkcji może doprowadzić do zaoszczędzenia w gospodarstwie około 4,3 tys. euro. Z zakupem zwierząt często powiązany jest problem upadków w gospodarstwie. Można przyjąć, że upadki cieląt płci męskiej w gospodarstwach mlecznych to strata przychodów z tytułu ich sprzedaży. Jednak w przypadku upadku cieląt płci żeńskiej, koszty te często wiążą się z zakupem odchowanej jałówki o dobrych parametrach hodowlanych.

Ekonomika produkcji mleka i wybrane cechy hodowlane
Opłacalność produkcji mleka w dużym stopniu wynika z uwarunkowań lokalnych. Pomimo podobnych regulacji prawnych panujących na rynku europejskim produkcja mleka jest uwarunkowana szeregiem czynników specyficznych dla danego regionu (czynsz dzierżawny za ziemię, koszty pracy, brak możliwości produkcji pasz w wystarczającej ilości itp.). Różnorodność tych uwarunkowań ma swoje odzwierciedlenie w wynikach produkcyjnych i ekonomicznych gospodarstw.

Trudno doszukiwać się w przytoczonych informacjach recepty na opłacalność produkcji. Warto jednak zwrócić uwagę, że wysoka wydajność nie jest najważniejszym wyznacznikiem tej opłacalności, co potwierdza przypadek gospodarstw duńskich. Korzyści ze zwiększenia produkcji bardzo często rozpatruje się z perspektywy przychodów, jakie można uzyskać ze sprzedaży dodatkowego mleka. Jest to duże uproszczenie. O tym czy produkcję warto zwięk-szać w konkretnym gospodarstwie należy decydować w oparciu o dochód, jaki przyniesie dodatkowy wolumen wytworzonego produktu.

Decyzje hodowlane w gospodarstwach mają bardzo duże znaczenie w kształtowaniu opłacalności produkcji mleka. Jednym z najważniejszych kryteriów selekcyjnych stosowanych w gospodarstwach jest wydajność mleczna. Jest to wybór najbardziej oczywisty jednak, aby można było w pełni osiągnąć efekty z doskonalenia stada, nie można zapominać, że wiele cech funkcjonalnych zawartych w indeksie selekcyjnym ma swoje znaczenie ekonomiczne, które może różnić się w poszczególnych krajach. Prezentowane różnice w parametrach mleka, zarządzania stadem oraz wynikach ekonomicznych w gospodarstwach z różnych krajów dowodzą, że indeks ekonomiczny wspierający decyzje hodowlane powinien mieć charakter indywidualny, czyli dostosowany do specyficznych warunków panujących w kraju po to, aby zwiększyć opłacalność produkcji.