OWUB doskonałe narzędzie do produkcji mleka

Tekst: Danuta Radzio, PFHBiPM

Prawie 770 tys. krów pod oceną na koniec 2016 r. o przeciętnej wydajności bliskiej 7900; grupa 743 krów z wydajnością powyżej 100 000 kg mleka w wydajności życiowej, z rekordową produkcją 155 457 kg mleka na czele; oraz prawie 36% udział populacji krów mlecznych objętych oceną wartości użytkowej, produkujących aż 56% mleka skupowanego przez przemysł mleczny – to najważniejsze liczby opisujące stałe trendy zmian w populacji ocenianych krów mlecznych.

Podsumowanie minionego roku, opracowywane przez Dział Oceny Polskiej Federacji Hodowców Bydła i Producentów Mleka, obrazuje w liczbach sytuację, jaka miała miejsce w 2016 roku. Ubiegłoroczna trudna sytuacja na rynku mleka i związany z nią spadek cen mleka w skupie nie sprzyjały dynamicznemu rozwojowi i inwestowaniu w produkcję tego surowca. Część producentów skorzystała ze środków na wygaszenie produkcji, pozostali postawili na dalszą specjalizację w produkcji mleka, starając się obniżać jej koszty.

Wbrew okolicznościom, wg danych podsumowujących działalność PFHBiPM z zakresu prowadzenia oceny wartości użytkowej, w 2016 przeciętnie ocenianych było 768 749 krów, co w porównaniu do roku ubiegłego daje wzrost o 15 139 krów (+2%). Przeciętna wydajność krów ocenianych w 2016 r. wyniosła 7865 kg mleka, 323 kg tłuszczu (4,11%) i 265 kg białka (3,37%), co w stosunku do roku 2015 daje wzrost o 94 kg mleka, 5 kg tłuszczu (+0,02% tł.) i 4 kg białka (+0,01% bi). Krowy objęte oceną wartości użytkowej rozmieszczone były w 2016 roku w 20 893 oborach, co daje nam średnią wielkość stada na poziomie prawie 37 krów.

Poprawiające się wyniki obrazują konsekwentną pracę i wysiłek hodowców włożony w osiągnięcie takich wyników dla poszczególnych stad i pojedynczych krów. Stale rosnące wydajności ocenianych krów mlecznych w Polsce najlepiej obrazują, jak skutecznie można wykorzystać narzędzie, jakim jest ocena wartości użytkowej.

Według danych na koniec 2016 roku pod oceną było już 35,7% krów mlecznych ogółem, co w stosunku do sytuacji sprzed roku daje wzrost prawie o +0,9%. Liczba krów ocenianych na 31.12.2016 sięgnęła 771 192 szt.

Rosnąca liczba krów ocenianych, wzrost wydajności stad i wzrost ich przeciętnej liczebności potwierdzają rosnącą specjalizację gospodarstw rolnych w kierunku produkcji mleka. Hodowcy i producenci mleka muszą intensyfikować działania w kierunku obniżenia kosztów jego produkcji, a bez możliwości regularnego monitorowania rzetelnych informacji o wydajności krów i składzie ich mleka, pochodzących z oceny wartości użytkowej, te działania nie są możliwe.

Wyżej przytoczone dane na temat średniej wydajności stad ocenianych zasadniczo mówią za siebie, ale aby jeszcze wzmocnić tę wymowę, należy dodać, że owe prawie 36% ogólnego pogłowia krów mlecznych w 2016 roku, wg danych z oceny, wyprodukowało 6046 mln kg mleka (5874 mln l), co nawet w tak niekorzystnym okresie daje wzrost o 3% w stosunku do roku 2015. W odniesieniu do poziomu skupu mleka w kraju (10 799,8 mln l – dane Agencji Rynku Rolnego) produkcja mleka od krów ze stad ocenianych pokrywa 56% skupionego w kraju surowca. Globalnie produkcja mleka na poziomie 12,77 mld litrów daje Polsce piąte miejsce w Europie (za Niemcami, Francją, Wielką Brytanią i Holandią, i dwunaste na świecie.

Warto w tym miejscu zaznaczyć różnicę pomiędzy przeciętną wydajnością krów ocenianych, 7865 kg mleka, a przeciętną wydajnością w populacji ogółem (z uwzględnieniem krów ocenianych), 6231 kg (Rynek Mleka – Wrzesień 2016, dane IERiGR-PIB) – dokładna różnica wynosi 1634 kg. Liczby te pokazują, co można osiągnąć, umiejętnie wykorzystując dane z oceny. Wykorzystując oficjalne dane opisujące całą polską populację bydła w Polsce (w tym krowy oceniane) oraz wydajność owych 36% krów objętych oceną, wyliczyliśmy szacunkową przeciętną wydajność krowy nieocenianej, wyłączając z ogółu produkcję mleka przez krowy oceniane. Przeciętna wydajność krowy poza oceną sięga w takim układzie zaledwie 5338 kg mleka, pogłębiając różnicę w wydajnościach krowy ocenianej do nieocenianej do 2527 kg na korzyść populacji aktywnej.

Przeciętna liczba ocenianych krów mlecznych w Polsce w 2016 oraz procent udziału krów ocenianych w pogłowiu ogółem (wg województw)

Polska, ze względu na uwarunkowania geograficzno-klimatyczne oraz kulturowo-przemysłowe, charakteryzuje się bardzo zróżnicowanym rozmieszczeniem krów mlecznych. Od kilku lat obserwujemy stały wzrost liczebności populacji ocenianej w północno-wschodniej i centralnej części Polski, gdzie populacja krów ocenianych zbliża się do 150 tys. sztuk w poszczególnych województwach. Biorąc pod uwagę fakt, że w tych rejonach owe 150 tys. krów ocenianych w każdym z województw nadal reprezentuje od jednej trzeciej do połowy pogłowia krów mlecznych utrzymywanych na tym terenie, mamy jeszcze dużo do zrobienia w zakresie propagowania korzyści wynikających z oceny wartości użytkowej. Poniższa mapka w formie graficznej wskazuje rejony najbogatsze pod kątem przeciętnej liczby krów ocenianych w 2016 roku.

 

Przeciętna wielkość ocenianego stada krów mlecznych w 2016 wg województw

Kolejna mapka obrazuje średnią wielkość stad ocenianych w poszczególnych województwach. Wzrost średniej krajowej do 36,8 krów wynika ze wzrostu wielkości stad ocenianych w poszczególnych województwach. Największe stada krów są w woj. dolnośląskim – średnio 78,7 szt., lubuskim – 76,6 szt., oraz w opolskim – 69,9 szt. Natomiast najmniejsze są w woj. małopolskim – 16,2 szt.
W odniesieniu do ogólnej liczby gospodarstw utrzymujących krowy mleczne, których (łącznie z oborami korzystającymi z oceny wartości użytkowej) jest 233 531, średnia wielkość obory wynosi 9,2 krowy. Według oficjalnych danych GUS aż 71% gospodarstw w Polsce utrzymuje do 9 krów, 27% – 10–49 oraz tylko 2% posiada więcej niż 50 krów.

 

Jeśli natomiast podobnej analizie poddamy 19 824 obory oceniane na koniec roku 2016, otrzymamy następujący rozkład: tylko 4,3% ocenianych utrzymuje do 9 krów, 78,2% – 10–49 oraz już 17,5% posiada więcej niż 50 krów.

Duża dynamika wzrostu liczby krów ocenianych we wschodniej i centralnej części kraju oraz szczególne ubiegłoroczne warunki mają swoje przełożenie na nieco niższe tempo zwiększania przeciętnej wydajności krów i stada. Wzrost wydajności stad nie następuje z dnia na dzień, jest to proces, który można uzyskać przez efektywne i stałe wykorzystywanie danych z oceny wartości użytkowej.
Dla przypomnienia, począwszy od 2014 r. w podsumowaniu wyników ocenianych gospodarstw zmodyfikowano zasady prezentacji i porównania przeciętnych wydajności poszczególnych obiektów. W rankingach prezentowane i porównywane są wyniki przeciętne stad, w rozumieniu stada jako całej grupy krów mlecznych utrzymywanych w tej samej lokalizacji, w tym samym celu, dojonych i żywionych wg jednego systemu prowadzenia stada, niezależnie od ilości właścicieli. Wprowadzenie takiej definicji stada pozwala zestawić poszczególne stada w odpowiednie grupy wielkościowe i porównywać osiągane efekty całej grupy krów utrzymywanej w ten sam sposób niezależnie od tego faktu przynależności do poszczególnych właścicieli.

Pierwszych 10 stad wraz z ich wynikami, które uplasowały się najwyżej pod względem kg mleka, zawiera tabela nr 1.

Biorąc pod uwagę średnią wydajność w kg mleka oraz sumy kilogramów tłuszczu i białka odnotowane w 2016 w poszczególnych województwach, niezmiennie przodują województwa Polski zachodniej o wieloletniej tradycji hodowli bydła.

Wydajności te w znacznej mierze są zasługą rasy polskiej holsztyńsko‑fryzyjskiej odmiany czarno-białej HO, gdyż niezmiennie dominuje ona w populacji ocenianej, z udziałem 85,56%. Mimo wzrostu ilości krów w tej rasie w stosunku do roku ubiegłego o 8323 sztuki jej przewaga w procentowym udziale w populacji ocenianej, podobnie jak w latach ubiegłych, stopniowo zmniejsza się na korzyść ras kolorowych.

Poniższy, ostatni już wykres obrazuje przeciętną liczbę lat użytkowania i życia krów poszczególnych ras w stadach ocenianych. Stare lokalne rasy, które nie podlegały ostrej jednokierunkowej selekcji na wydajność mleka, nie potrafią produkować tysięcy litrów tego surowca, za to cechują się dłuższym użytkowaniem, co przekłada się na mniejsze koszty produkcji mleka, gdyż długi okres produkcji również świadczy o znacznie mniejszej liczbie problemów wymagających leczenia. Średnia długość użytkowania w latach w populacji ocenianej wynosi 3,03 i niestety ponownie uległa zmniejszeniu o 0,04. Jednak warto zauważyć, że o ile, niestety, u krów holsztyńskich ulega ona skróceniu, o tyle są rasy bez udziału dolewu krwi holsztyńskiej, gdzie średnia długość użytkowania krów wydłuża się: SM (+0,04), JE (+0,19), ZR (+0,64), BS (+0,47), NR (+0,16). Ze względu na dość małą populację tych ras wśród krów ocenianych tendencje te nie są tak widoczne w zestawieniach ogólnych, ale warto się temu przyjrzeć bliżej.
Interesujące wnioski można również wyciągnąć z analizy zestawienia średniego okresu użytkowania poszczególnych ras ocenianych z okresem ich życia w odniesieniu do ich produkcji życiowej.

Według danych zestawionych w poniższej tabeli widzimy, że przeciętna krowa, która zakończyła swoją produkcję pod oceną w 2016, żyła prawie 5,6 roku, produkowała niewiele ponad 3 lata i zdołała wyprodukować nieco ponad 23 tys. kg mleka o zawartości 4,10% tłuszczu i 3,35% białka. W stosunku do danych z roku 2015 wyniki te uległy nieznacznej poprawie ze względu na przeciętną życiową produkcję krów ubyłych. Zainteresowanych wynikami dla poszczególnych ras zachęcamy do lektury danych w tabeli 2.

Nawiązując do średniej życiowej wydajności krów ubyłych, należy w tym miejscu podkreślić długowieczność krów, gdyż ich zdolność do produkowania mleka przez szereg laktacji w dobrej kondycji, nawet jeśli nie osiągają one rekordowych wydajności, jest najbardziej pożądana, gdyż przynosi wymierny zysk hodowcy. Przez szereg lat w corocznej publikacji podsumowującej wyniki osiągnięte w minionym roku prezentowaliśmy pełną listę tzw. 100-tysięcznic, czyli krów, które w ciągu swojego życia produkcyjnego przekroczyły granicę 100 tys. kg mleka. W podsumowaniu roku 2015 odnotowaliśmy 561 takich krów, w tym 255 krów jako dane historyczne (już nieżyjące), oraz 306 krów z wydajnością ponad 100 tys. kg mleka wciąż żyjących w 2015. W roku 2016 lista krów 100-tysięcznic znacznie się wydłużyła, osiągając liczbę 743 sztuk. W związku z powyższym w podsumowaniu roku 2016 skupiliśmy się na krowach rekordzistkach, które żyły i produkowały w roku 2016. Takich krów z wydajnością powyżej 100 tys. kg mleka było 357 w 2016, w tym pojawiło się 181 krów rekordzistek, które w 2016 po raz pierwszy przekroczyły wydajność 100 tys. kg mleka, oraz 176 krów, które poprawiły swoją wydajność w stosunku do poprzedniego roku. Krowa o najwyższej wydajności życiowej to ponownie krowa REDUTA 10 o numerze rejestracyjnym PL-005038761657, należąca do Ośrodka Hodowli Zarodowej Dębołęka Sp. z o.o., która przez blisko 12 lat oceny wyprodukowała 155 457 kg mleka. W 2016 roku REDUTA ponownie poprawiła swoją wydajność życiową aż o 8276 kg mleka. W podsumowaniu roku 2015 REDUTA zajęła II miejsce. Należy podkreślić, że hodowla długowiecznych krów w warunkach idealnie dostosowanych do potrzeb krów mlecznych jest jednym z wielu osiągnięć OHZ Dębołęka Sp. z o.o. Stado to wyhodowało niejedną rekordzistkę i, jak widać, nadal podąża w słusznie obranym kierunku.

Przeciętne wydajności ocenianych krów mlecznych w województwach w 2016 r. [kg]
 

Struktura rasowa krów ocenianych w Polsce w 2016 r.

 

Suma kg tłuszczu i bałka wg województw w 2016 r.
Długość życia i użytkowania w latach wg ras

 

Zainteresowanych szczegółowymi zestawieniami zapraszam do lektury corocznej publikacji PFHBiPM na stronie: www.pfhb.pl w zakładce: ocena/mleczna/publikacje/wyniki-owub.