Postępowanie podczas zakaźnego zapalenia nosa i tchawicy bydła

Zakażenia bydła herpeswirusem typu 1 (BHV-1, BoHV-1), określane jako zakaźne zapalenie nosa i tchawicy, oraz otręt bydła (IBR/IPV), przebiega zwykle z objawami gorączki, duszności, kaszlu i zmianami martwiczymi na błonach śluzowych układu oddechowego lub rozrodczego. Skutkiem tego zakażenia są wczesne i późne ronienia oraz spadek wydajności mlecznej. Stada należy uwolnić od tych chorób.

dr hab. Krzysztof Rypuła, prof. nadzw. dr med. Ewa Karuga-Kuźniewska, dr hab. Katarzyna Płoneczka-Janeczko, Zakład Chorób Zakaźnych Zwierząt i Administracji Weterynaryjnej, Wydział Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

Zakaźne zapalenie nosa i tchawicy bydła (IBR) pierwszy raz zostało rozpoznane w USA u bydła mięsnego. W Europie pojawiło się dopiero w latach siedemdziesiątych wraz z importem bydła z USA i szybko rozprzestrzeniło się głównie wśród bydła mlecznego. W krótkim czasie okazało się, że zakażenie tym wirusem jest przyczyną znacznych strat ekonomicznych, stąd też IBR/IPV został wpisany przez Międzynarodową Organizację Zdrowia Zwierząt (OIE) na listę chorób będących przyczyną strat ekonomicznych i ograniczających swobodne ich przemieszczanie. Również Komisja Europejska w artykule 9. i 10. Dyrektywy 64/432 określiła warunki, jakie muszą spełnić kraje członkowskie, aby mogły zostać uznane za wolne od tego zakażenia. Mimo obowiązującej od wielu lat dyrektywy sytuacja dotycząca zakażeń tym wirusem w Europie jest bardzo zróżnicowana.

Zmianom chorobowym zwykle towarzyszy obrzęk i zaczerwienienie błony śluzowej spojówek oraz obfity surowiczy, a następnie ropny wypływ z oczu

Biologia wirusa
Wirus powodujący zakażenie górnych dróg oddechowych oraz narządu rozrodczego należy do rodziny Alfaherpesviridae i odpowiada wszystkim cechom tej grupy wirusów, głównie – latencji. Bovine Herpesvirus typ 1, bo tak brzmi jego pełna nazwa, dzielimy na trzy podtypy, z których jeden powoduje zakaźne zapalenie błony śluzowej nosa i tchawicy (BHV-1.1), drugi – pęcherzykowe lub pustułkowe zapalenia błony śluzowej sromu i pochwy oraz ronienia (BHV-1a i 1b), a trzeci – zapalenie mózgu u młodych cieląt (BHV-1.3).

Wirus rzadko występuje w środowisku zewnętrznym samodzielnie, a jeśli tak, to szybko ginie. Podobnie dzieje się w obecności środków dezynfekcyjnych (NaOH, 1-proc. czwartorzędowe zasady amonowe, 5-proc. formalina oraz związki chloru czy też nadtlenków). Z kolei przeżywalność w środowisku zależy od pory roku i zimą może wynosić nawet 30 dni, a wewnątrz budynku do 6–13 dni. Jesienią ten czas skraca się do 5–9 dni. Z kolei wirus poddany działaniu temperatury 56°C ginie po jednej godzinie, w temperaturze 37oC przeżywa 9 dni. Temperatura chłodziarki (ok. 4–8°C) pozwala na przeżycie wirusa przez dwa miesiące, a mrożenie materiału zawierającego wirus w zamrażarce (ok. -18°C) pozwala na jego przeżycie do 6 miesięcy. Niższe temperatury konserwują go przez wiele lat.

Mimo krótkiego okresu przeżywania wirusa w środowisku zakażenie to bardzo szybko się rozprzestrzenia wśród wrażliwych zwierząt, gdyż do zakażenia dochodzi w wyniku kontaktu bezpośredniego nos-nos, drogą kropelkową przez wydychane powietrze i przez błonę śluzową spojówek lub podczas krycia czy inseminacji zakażonym nasieniem albo zanieczyszczonym sprzętem inseminacyjnym. Droga zakażenia pozwala nam na określenie postaci choroby: postać oddechowa, spojówkowa czy też płciowa. Cechą charakterystyczną dla tego wirusa jest wspomniany stan latencji. Polega on na wpisaniu informacji genetycznej wirusa do komórki gospodarza. Proces następuje po kontakcie z wirusem terenowym i możemy go opisać jako: „…raz zakażony osobnik zostaje zakażony na całe życie i w sytuacjach obniżenia odporności wydala wirusa do środowiska, powodując zakażenie kolejnych zwierząt…“. Praktyczne znaczenie tego stanu jest takie, że wskutek przemieszczania zwierząt między obiektami/regionami następuje zakażanie, przebiegające często w formie bezobjawowej, nowych zwierząt, u których badaniem klinicznym nie stwierdzamy choroby, a dopiero w badaniach przeciwciał przeciwko BHV-1 identyfikujemy zwierzęta jako zakażone.

Cielęta także mogą zakażać się w okresie życia płodowego, jeżeli matki uległy zakażeniu w okresie ciąży, lecz zwykle do zakażenia dochodzi tuż po porodzie

Drogi zakażenia i rezerwuar wirusa
Na zakażenie bydła są wrażliwe tylko przeżuwacze. Wirus ten powoduje zakażenia przede wszystkim u bydła, które jest także głównym rezerwuarem wirusa. Jednak częsta obecność przeciwciał przeciwko IBR/IPV u domowych i dzikich przeżuwaczy świadczy o krążeniu tego zakażenia między bydłem a innymi gatunkami. Poza powszechnie znanymi elementami sprzyjającymi rozprzestrzenianiu się wirusa w stadzie – jak wiek, płeć czy wielkość stada – na uwagę zasługuje bezpośredni kontakt zwierząt, zwłaszcza zwierząt nowo zakupionych, stanowiących ważny czynnik ryzyka zakażenia stada. Duże zagęszczenie zwierząt jest również czynnikiem sprzyjającym rozprzestrzenianiu się zakażenia, z czym wiąże się też reaktywacja zakażeń latentnych po remontach stada. Wprowadzenie nowych zwierząt, także niezakażonych, powoduje zaburzenie równowagi immunologicznej w stadzie i wydalanie wirusa u zwierząt zakażonych latentnie. Podobne sytuacje obserwowane są w przypadkach przemieszczania zwierząt, krycia, transportu oraz podczas wprowadzania zakupionych jałówek cielnych do stada bez zapewnienia im właściwego okresu kwarantanny. Zagrożeniem dla bydła, zwłaszcza o profilu mięsnym, mogą być także inne gatunki zwierząt znajdujące się w środowisku i biernie przenoszące wirus. W tym przypadku możliwość przeniesienia wirusa na bydło może odbywać się w wyniku kontaktu bezpośredniego lub pośredniego, wskutek źle przeprowadzonej dezynfekcji czy też zanieczyszczonej wody lub paszy. Nie można również wykluczyć możliwości zakażenia będącego następstwem porodu na pastwisku. Zagrożeniem dla bydła na fermie może być z kolei wprowadzenie zwierząt domowych będących biernym przenosicielem BHV-1.

Obraz kliniczny choroby
Po okresie inkubacji, trwającym zwykle od 2 do 6 dni, pojawiają się zmiany chorobowe, utrzymujące się zwykle od 10 do 14 dni, po czym samoistnie ustępują, gdy nie dojdzie do powikłań bakteryjnych.

Postać zapalenia nosa i tchawicy (IBR) charakteryzuje się ostrym stanem zapalnym górnych dróg oddechowych oraz wysoką gorączką – do 41°C, przekrwieniem błon śluzowych nosa, surowiczym wypływem z nozdrzy, przechodzącym z czasem w śluzowy i ropny, oraz ślinieniem. Obraz ten jest typowy dla tej jednostki chorobowej i określany jest jako „czerwony nos”. Towarzyszy temu utrata łaknienia, płytkie i szybkie oddechy oraz kaszel. Obok tych zmian pojawiają się zwykle obrzęk i zaczerwienienie błony śluzowej spojówek oraz obfity surowiczy, a następnie ropny wypływ z oczu. Ważnym objawem występującym zarówno u pierwiastek, jak i krów dorosłych są ronienia, najczęściej między 6. a 8. miesiącem ciąży. Ma to miejsce w sytuacji „pierwszego“ kontaktu z wirusem.

Cielęta także mogą zakażać się w okresie życia płodowego, jeżeli matki uległy zakażeniu w okresie ciąży, lecz zwykle do zakażenia dochodzi tuż po porodzie.

Zachorowalność u bydła niezależnie od wieku wynosi do 100% i przy braku powikłań zakażenie to często przechodzi niezauważone. Zwykle jednak w stadach bydła, gdzie choroba występuje stacjonarnie, obserwuje się łagodny przebieg zakażenia, natomiast w gospodarstwach, gdzie zwierzęta uprzednio nie zetknęły się z wirusem, zakażenie ma przebieg ciężki. I ten drugi obraz obserwuje się sezonowo w stadach bydła o  mięsnym profilu produkcji.
Postać IPV – pęcherzykowe lub pustułkowe zapalenie błony śluzowej sromu i pochwy dotyczy samic, u których po 2–6-dniowym okresie inkubacji obserwujemy zaczerwienienie, wypływ śluzowy lub ropny z pochwy, nekrotyczne ogniska, świąd ogona, częste oddawanie moczu oraz brak ronień. Zakażenie mija samoistnie po 3–8 tygodni.

Postać IPB – pęcherzykowe lub pustułkowe zapalenia błony śluzowej prącia i napletka u samców – charakteryzuje się również zaczerwienieniem, wypływem śluzowym lub ropnym z worka napletkowego, nekrotycznymi ogniskami na błonie śluzowej prącia i napletka, którym towarzyszy obniżenie aktywności seksualnej i pogorszenie jakości nasienia.

W rzadkich przypadkach zakażenie u nowo narodzonych cieląt może przebiegać jako zakażenie ogólnoustrojowe, w przebiegu którego dominuje stan zapalny błony śluzowej układu oddechowego oraz nadżerki, zlokalizowane także na błonie śluzowej przewodu pokarmowego. Postać ta występuje rzadko i zawsze kończy się śmiercią zwierzęcia.

W opisanych postaciach IBR/IPV obecność wtórnych zakażeń bakteryjnych pogłębia nasilenie objawów klinicznych choroby, co w znaczący sposób utrudnia dalsze postępowanie lekarskie, to z kolei skutkuje wzrostem odsetka upadków nawet do 20–30%.

Straty ekonomiczne wśród zwierząt zakażonych w stadach, gdzie nie prowadzi się systemowego programu kontroli tego zakażenia, są wypadkową:
• właściwości wirusa: wrażliwość i łatwość przenoszenia w populacji zwierząt;
• obrazu klinicznego choroby i przebiegu zakażenia w stadzie;
• sytuacji epizootiologicznej w innych regionach (programów zwalczania) i możliwości zawleczenia zarazy;
• uwarunkowań prawnych: dyrektywa 64/432/EWG, regionalnych zarządzeń dotyczących IBR/IPV i przepisów wykonawczych.

W poniższej tabeli zestawiono straty na przestrzeni roku w gospodarstwach holenderskich przed wprowadzeniem programu zwalczania IBR/IPV.

Z kolei straty ekonomiczne, wynikające z obecności IBR/IPV, w 15 stadach bydła mlecznego na terenie Anglii, wyliczone dla wszystkich zwierząt w stadzie, wynoszą:

Przedstawione informacje o wirusie IBR/IPV oraz skutkach jego obecności w stadach bydła są przesłanką do wprowadzenia dobrowolnego programu zwalczania tego zakażenia w stadach bydła mlecznego. Program powstał na zlecenie PFHBiPM, która widziała potrzebę wdrożenia ujednoliconego sposobu postępowania. Zasady te opisano w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 4 sierpnia 2017 r. w sprawie wprowadzenia programu zwalczania zakaźnego zapalenia nosa i tchawicy/otrętu bydła oraz wirusowej biegunki bydła i choroby błon śluzowych w wybranych stadach bydła (Dz.U. poz. 1722). Rozporządzenie to opisuje postępowanie hodowcy i lekarza weterynarii sprawującego opiekę nad stadem w zakresie realizacji dobrowolnego programu zwalczania IBR/IPV oraz BVD-MD, którego realizację zaplanowano na okres 5 lat, począwszy od dnia 1 stycznia 2018 roku. Celem programu jest rozpoznanie i poprawa sytuacji epizootycznej w odniesieniu do IBR/IPV i uznania ich za wolne od IBR/IPV. Kontrolę występowania IBR/IPV na terytorium Polski rozpoczęto w 2010 r., w ramach badań monitoringowych, na podstawie Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2004 roku w sprawie określenia jednostek chorobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz zakresu badań kontrolnych zakażeń zwierząt (Dz.U. poz. 2813, z późn. zm.). Realizacja tych badań w okresie od 2010 do 2015 roku przedstawia sytuację jako korzystną, gdyż odsetek stad dodatnich wynosił od 5,3 do 4,5%. Wyższy odsetek wyników dodatnich uzyskiwano w stadach dużych, powyżej 100 zwierząt, a niższy – w stadach małych, liczących poniżej 10 zwierząt. Znaczne różnice uzyskiwano między regionami, gdzie prowadzono badania.

Postępowanie w ramach programu
Programem zostaną objęte tylko te stada bydła, które zgłosił ich posiadacz, przez lekarza weterynarii opiekującegou się stadem, który ma obowiązek przekazać tę informację do właściwego dla siedziby stada powiatowego lekarza weterynarii. W tym samym trybie właściciel zwierząt może zrezygnować z uczestnictwa w programie. W celu kontroli realizacji programu dla każdego zwierzęcia zakładana jest karta zdrowia, dla każdej sztuki bydła w stadzie. Karta powinna zawierać:
1) daty urodzenia lub wiek bydła;
2) numer identyfikacyjny bydła;
3) określenie laktacji u danej krowy;
4) numer identyfikacyjny dawki nasienia;
5) informacje o pochodzeniu i stanie zdrowia buhaja użytego do krycia naturalnego;
6) datę pobrania krwi lub mleka do badania w kierunku IBR/IPV;
7) wyniki badań laboratoryjnych w kierunku IBR/IPV (ELISA gB, ELISA gE);
8) szczepienia bydła przeciwko IBR/IPV (rodzaj i nazwa szczepionki);
9) informacje dotyczące wprowadzenia bydła do stada, tj.:
a) o pochodzeniu danego zwierzęcia,
b) datę wprowadzenia danego zwierzęcia;
10) informacje o udziale danego zwierzęcia w wystawach zwierząt i sposobie powrotu do stada.
Całość postępowania w ramach programu opiera się na regularnych badaniach i szczepieniach, które w efekcie końcowym pozwolą na uzyskanie statusu gospodarstwa wolnego od IBR/IPV, a jest to możliwe dzięki strategii DIVA (Differentation of Infected from Vaccinated Animals), opartej na stosowaniu szczepień z użyciem szczepionek delecyjno-markerowych gE- (z usuniętą glikoproteiną E), co umożliwia różnicowanie zwierząt zakażonych i niezakażonych po szczepieniach i w trakcie prowadzenia szczepień. Badanie w kierunku obecności przeciwciał przeciwko blikoproteinie B (gB) pozwala na określenie obecności przeciwciał przeciwko wirusowi IBR/IPV, niezależnie czy zwierzę jest zakażone, czy szczepione.

Ponadto zastosowanie szczepionki gE- obniża namnażanie się wirusa terenowego w organizmie zwierzęcia zakażonego i tym samym jego wydalanie. W konsekwencji wyniki badań diagnostycznych, wykonywanych w systemie DIVA, odpowiadają bardziej sytuacji panującej w stadzie, niż odnoszą się do pojedynczego zwierzęcia, i powinny być korygowane z sytuacją epizootiologiczną w stadzie. Ponadto wykorzystanie zbiorczych prób mleka (BTM), a nie tylko surowicy krwi w testach ELISA, pozwala na monitorowanie krążenia wirusa między stadami i określenie szacowanego odsetka zwierząt zakażonych wirusem terenowym, które są obecne w stadzie
– SEROmilkMARKER.

Bazując na powyższym schemacie, realizacja programu opiera się w pierwszym etapie na ustaleniu statusu stada: stado o nieznanym statusie i nieszczepione, stado o znanym odsetku zwierząt zakażonych IBR/IPV i nieszczepione oraz stado o nieznanym statusie i szczepione. W każdym ze statusów podejmowane działania zmierzają do usyskania w stadzie wszystkich zwierząt, u których w badaniach kontrolnych nie ma przeciwciał związanych z krążeniem wirusa terenowego oraz przeciwciał poszczepiennych. W stadach tych realizacja programu rozpoczyna się od identyfikacji i kwalifikacji stada oraz badań na obecność przeciwciał, mających na celu określenie odsetka zwierząt zakażonych IBR/IPV w stadzie. Etap ten pozwala na ustalenie dalszego trybu postępowania. Jeżeli na podstawie wyników badań serologicznych odsetek zwierząt z dodatnim wynikiem wyniósł mniej niż 10%, stado bydła może zostać uznane za wolne od IBR/IPV, gdy wszystkie sztuki bydła z dodatnim wynikiem badania serologicznego zostały wyeliminowane ze stada i w ciągu ostatnich 6 miesięcy od wyeliminowania ostatniej sztuki bydła. Jednocześnie wynik badania diagnostycznego w celu wykrycia przeciwciał przeciwko IBR/IPV powinien być ujemny w co najmniej dwóch próbkach krwi, pobranych w odstępach od 5 do 7 miesięcy od wszystkich krów mających powyżej 9 miesięcy i buhajów w tym samym wieku, lub w próbkach mleka pobranych w odstępach od 5 do 7 miesięcy od wszystkich krów w okresie laktacji i zwierząt niebędących w okresie laktacji, mających powyżej 9 miesięcy.

Uzyskanie statusu równoznaczne jest z zaniechaniem szczepień przeciwko IBR/IPV. Natomiast jeżeli na podstawie wyników badań serologicznych odsetek zwierząt jest wyższy niż 10%, to właściciel może eliminować zwierzęta regujące dodatnio w teście ELISA lub poddać wszystkie szczepieniu przeciwko IBR/IPV szczepionką delecyjną. W tym przypadku, także na podstawie wyników badań diagnostycznych, powiatowy lekarz weterynarii nadaje stadu bydła, w drodze decyzji administracyjnej, status stada wolnego od IBR/IPV.

Program eliminacji IBR/IPV w stadzie jest związany z wieloma trudnościami i jest to proces wieloletni, co przedstawiono w tabeli 2., gdzie realizację długoterminowego zwalczania IBR/IPV w oparciu o regularne szczepienia prowadzono w 5 stadach bydła.

Równocześnie oceniano potencjalne zagrożenia wynikające z krążenia wirusa w stadzie i skuteczności prowadzenia szczepień. Na podstawie analizy zagrożeń wskazano, że poza szczepieniem właściciel musi podjąć następujące działania:
• Zapobiegać „wejściu” i rozprzestrzenianiu się choroby w stadzie.
• Utrzymać zamknięcie stada; nie mówimy o zamknięciu stada, jeśli prowadzony jest zakup zwierząt oraz zwierzęta wracają z wystaw, pokazów lub pastwisk do stada.
• Dopilnować, aby osobniki nie przebywały na wspólnych pastwiskach, gdzie znajduje się bydło z różnych gospodarstw.
• Nie wprowadzać do stada nowo zakupionych buhajów.
• Nie transportować tym samym pojazdem zwierząt z różnych obiektów.
• Prowadzić identyfikację zwierząt w stadzie.
• Dokonywać zakupu nowych zwierząt, w tym przestrzegać zasad bioasekuracji.
• Badać w kierunku IBR/IPV wszystkie nowo zakupione zwierzęta.
• Prowadzić nadzór i kontrolę nad przemieszczaniem się pracowników w gospodarstwie.

Prowadzenie zwalczania IBR/IPV w stadach bydła jest procesem długoletnim i obarczonym wieloma zagrożeniami, dlatego konieczny jest stały monitoring stada i analiza czynników zagrożeń wynikających z pracy hodowlanej i obsługi zwierząt w stadzie.