Jak prawidłowo odchowywać jałówki? – cz. 3

TEKST: PROF. ZYGMUNT MACIEJ KOWALSKI, UNIWERSYTET ROLNICZY W KRAKOWIE

Jakość stada krów mlecznych, a więc jego produkcyjność i zdrowotność, zależy m.in. od zaangażowania w poprawny odchów młodzieży hodowlanej. Z nieodżywionej lub zatuczonej jałówki nie będzie dobrej mlecznicy!

W pierwszej części artykułu pt. „Jak prawidłowo odchowywać jałówki?” dyskutowaliśmy o tym, jakie powinny być cele odchowu jałówek remontowych. W drugiej części wskazałem na konieczność podziału młodzieży hodowlanej na grupy wiekowe, aby jak najlepiej pokryć zapotrzebowanie na składniki pokarmowe. Informowałem, że optymalnie byłoby, gdyby były 4 grupy, co jednak możliwe jest praktycznie w dużych stadach. Kompromisem jest organizowanie żywienia młodzieży hodowlanej podzielonej na 3 grupy żywieniowe. W niniejszym artykule przedstawię praktyczne zalecenia żywienia żeńskiej młodzieży, wśród której wyodrębniono 3 grupy wiekowe.

1. grupa
Od odsadzenia do końca 6. miesiąca życia – wiek odsadzenia zależy od systemu odchowu cielęcia i może przypadać na 6.–8. tydzień (odchów skrócony) oraz koniec 3. miesiąca (odchów tradycyjny). Po zakończeniu 3. miesiąca życia jałówki powinny zostać umieszczone w osobnej grupie żywieniowej. W przypadku odchowu skróconego do końca 3. miesiąca życia jałówki nie otrzymywały w dawce paszy objętościowej (odchów bez siana i bez kiszonek), a ich dawką w całości była pasza starterowa. Pora więc rozpocząć skarmianie tych pasz. Proponuję rozpoczynać żywienie paszami objętościowymi od przyzwyczajania jałówki do pobierania siana z traw i niewielkich ilości kiszonki z kukurydzy i kiszonki z traw przewiędniętych. Po kilku dniach można rozpocząć zadawanie siana do woli, natomiast kiszonki, w tym kiszonkę z kukurydzy, ograniczyć do około 0,75–1 kg suchej masy/dzień. Paszą treściwą w tym okresie może być mieszanka w typie dawnej mieszanki CJ (ok. 18% białka ogólnego). W wieku 6 miesięcy jałówka powinna pobierać około 1–2 kg mieszanki treściwej, a ostateczna ilość zależy od jakości siana, kiszonki z kukurydzy (udział ziarna) oraz kiszonki z traw. Oczywiście w tym okresie nie ma już sensu podawanie całego ziarna z kukurydzy lub owsa razem z mieszanką treściwą. Podsumowując, w tym okresie dawka pokarmowa powinna zapewniać pobranie 3 kg suchej masy/dzień, a ta ilość powinna być dostarczona w ½ w paszach objętościowych i w ½ w paszach treściwych. W wieku około 6 miesięcy jałówka powinna ważyć około 160–170 kg, być w kondycji ocenianej na ok. 2,6 pkt BCS i mieć wysokość w kłębie około 105 cm.

2. grupa
Od początku 7. miesiąca życia do dnia potwierdzenia skutecznego pokrycia – podstawą żywienia w tym okresie powinny być pasze objętościowe, w tym siano (słoma) lub kiszonka z traw, podawane do woli. Kiszonka z kukurydzy powinna być zadawana w ilości ograniczonej do 50% zapotrzebowania na suchą masę, tj. do 3 kg SM/dzień. Gdy kiszonka z kukurydzy zawiera 35% suchej masy, to dawka takiej kiszonki nie powinna przekraczać 8 kg/dzień. Im lepsza jest kiszonka (więcej ziarna), tym uważniej powinna być zadawana jałówkom w tym wieku. Pasze treściwe mogą być zadawane w ilości około 1 kg/dzień, chyba że jakość pasz objętościowych jest wyraźnie bardzo słaba i nie pozwala na odpowiedni przyrost masy ciała. Wtedy dawkę pasz treściwych można zwiększyć do 1,5–2 kg/dzień. Warto w tym okresie skorzystać z zalecenia podanego wcześniej, a dotyczącego uzupełnienia dawki paszami białkowymi (śruty poekstrakcyjne). Nie można w tym okresie, ani w żadnym innym, zapominać o pozostawieniu w paśnikach lizawek solnych i o zadawaniu specjalistycznych mieszanek mineralnych dla młodzieży. Błędem jest korzystanie z mieszanek dla dorosłych krów. W tej fazie odchowu można oczywiście jałówki pastwiskować. Ruch, słońce, wiatr itp. świetnie wpływają na rozwój młodego organizmu. Warto jednak kontrolować kondycję jałówek, bo może się okazać, że pastwisko jest zbyt bogate dla jałówki rasy HF w tym okresie. Dobrze wtedy wypuszczać na pastwisko jałówki najedzone paszami objętościowymi suchymi (siano, słoma, kiszonka z traw), co ograniczy pobranie zielonki. Powyższe dawkowanie pasz jest możliwe tylko wtedy, gdy jałówki w tym wieku utrzymywane są w odrębnej grupie. Bardzo dobrym pomysłem jest przygotowanie osobnego TMR-u dla tej grupy.

Należy podkreślić, że zwierzęta wchodzą do 2. grupy w masie ciała około 150 kg, a opuszczają ją w momencie krycia, ważąc około 360–380 kg. Pobranie suchej masy powinno wynosić średnio 6 kg/dzień, z czego około 15–20% powinna stanowić pasza treściwa. W sytuacji, gdy manifestowanie rui nie jest najlepsze, warto podawać większe dawki pasz treściwych (2 kg/dzień) dla zwierząt od 1 roku do krycia. W dniu krycia kondycja jałówki powinna wynosić około 3,0 pkt BCS, a wysokość w kłębie około 125–130 cm, na prawym boku jałówki powinno być możliwe policzenie 5 żeber.

3. grupa
Od dnia potwierdzenia skutecznego pokrycia do około 5.–6. tygodnia przed porodem – po skutecznym pokryciu jałówka powinna znaleźć się w grupie jałówek cielnych i przebywać w niej do około 5–6 tygodni przed planowanym porodem. Żywienie w tym okresie powinno być jak najprostsze. Praktycznie całe zapotrzebowanie powinno być pokryte paszami objętościowymi oraz specjalistycznymi dodatkami mineralno-witaminowymi. Tylko w przypadku bardzo niskiej jakości pasz objętościowych zaleca się uzupełnienie dawki paszami treściwymi. W tym okresie można jałówki pastwiskować, ale warto skorzystać z uwag podanych dla grupy 2. Kiszonka z kukurydzy, zwłaszcza bogata w ziarno, powinna być ograniczana, zazwyczaj do ½ dawki pasz objętościowych. Stosowanie nadmiernych dawek kukurydzy w żywieniu jałówek ciężarnych to jeden z najbardziej popularnych błędów, z którymi spotykam się w praktyce.

Średnie pobranie suchej masy w tym okresie powinno wynosić około 9 kg/dzień. Zwracam uwagę na niższą niż w pozostałych grupach koncentrację energii i białka w dawce pokarmowej. Żywienie w okresie ciąży nie ma praktycznie wpływu na wydajność mleka po porodzie. Innymi słowy, nie można „lepiej” żywić jałówki ciężarnej, po to, aby jako pierwiastka lepiej się doiła. Tutaj raczej można więcej zepsuć. Przekarmianie, a więc przekondycjonowanie jałówek, to w efekcie trudniejsze porody, to więcej stanów zapalnych błony śluzowej macicy, to częstsze przypadki zapalenia wymienia przed porodem, to więcej zatrzymań łożyska, ketoz i innych chorób metabolicznych. To wreszcie gorsza perspektywa ponownego zacielenia.

Jałówka wchodząca do stada krów (5–6 tygodni przed porodem) musi się w nim zaadaptować. Zachęcam do zwrócenia uwagi na stronę „socjalną” tego zagadnienia, tak aby uniemożliwić dominację starych krów nad jałówkami. Zachęcam również do „przepędzania” jałówek przed porodem przez halę udojową, przynajmniej jeden raz dziennie przez jeden tydzień. To z pewnością zmniejszy kłopoty po porodzie. Podsumowując, jałówka wchodząca do stada krów powinna ważyć około 530–550 kg, mieć około 135 cm w kłębie i być w kondycji ocenianej na ok. 3,25 pkt BCS.

Podsumowanie
W tabeli 1. przedstawiono pożądaną masę ciała i kondycję jałówek w okresie odchowu. Przestrzeganie tych zaleceń zapewni prawidłowe przejście przez okres okołoporodowy oraz będzie podstawą dla przyszłej dobrej wydajności mleka. Najważniejsze dla przyszłej użytkowości jest właściwe żywienie w okresie krytycznym, tj. przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. Właściwe żywienie jałówek w tym czasie, zapewniające prawidłowy rozwój gruczołu mlekowego, wymaga ich grupowania. Nie można prawidłowo odchować jałówki będącej w okresie przed osiągnięciem dojrzałości płciowej, gdy przebywa w jednym kojcu z jałówkami starszymi czy cielnymi. One muszą być inaczej żywione.

Zachęcam także do regularnego ważenia i mierzenia wysokości jałówek, bo jeśli mamy kontrolować ich rozwój, to musimy mieć jakieś dane. Pamiętajmy, że prawidłowy rozwój wymienia powinien być naszym nadrzędnym celem w odchowie jałówki! Tego, że złym żywieniem „zepsuliśmy” wymię, nie jesteśmy w stanie zauważyć. Uwierzmy, że jest to bardzo prawdopodobne! Jałówki w okresie przed osiągnięciem dojrzałości płciowej mogą przyrastać nawet 1000–1100 g/dzień, o ile nie wiąże się to z nadmiernym otłuszczeniem. Takie warunki zapewnia staranne bilansowanie białka.

Wiek (miesiące) Masa ciała (kg) Kondycja w skali BCS (pkt)
Poród 40-45
1 53
2 75 2,5
4 120
6 165
12 300-315 2,75
13-14 360-380 3,0
18 430-445
22 510-530 3,25
22-23 550-580 3,25
 Tabela 1. Pożądana masa ciała i kondycja jałówek rasy HF