Cechy związane z przebiegiem porodu

Do najważniejszych czynników kształtujących dochód hodowców należą przebieg porodów (PP) i okołoporodowa śmiertelność cieląt (PC). Częste występowanie trudnych porodów może powodować między innymi zwiększoną śmiertelność cieląt, wyższy poziom brakowania krów w okresie poporodowym oraz wzrost kosztów weterynaryjnych, co zmniejsza rentowność stada i negatywnie wpływa na ekonomikę produkcji mleka.

tekst: Monika Skarwecka

Przebieg porodu uzależniony jest od wielu czynników, między innymi od sposobu żywienia, przygotowania krowy do porodu, profilaktyki chorób zakaźnych, asekuracji i pomocy porodowej, a także od trafnego wyboru buhaja na ojca cielęcia. Niewłaściwy wybór ojca zwiększa ryzyko powstania trudności okołoporodowych. W wielu krajach cechy te są włączane do indeksów selekcyjnych i stanowią podstawę selekcji w kierunku obniżenia okołoporodowej śmiertelności cieląt oraz zwiększenia częstotliwości występowania łatwych porodów.

Znaczenie
Zaburzenia w przebiegu naturalnego porodu są uznawane za jedną z najbardziej bolesnych komplikacji zdrowotnych u bydła i wpływają nie tylko na skutki ekonomiczne, ale także na dobrostan zwierząt. Zaobserwowano, że trudne porody powodują zmniejszenie ilości tłuszczu i białka wytwarzanych podczas laktacji, a także spadek zawartości tłuszczu oraz laktozy w pierwszych dniach doju. Występujące u krów pogorszenie stanu zdrowia prowadzi więc do zmniejszenia wydajności mlecznej – im trudniejszy poród, tym mniejsza wydajność. Innym ważnym aspektem trudnych porodów jest ich wpływ na cielęta. Trudny poród zajmuje więcej czasu niż normalny proces i może powodować niedotlenienie płodu. Konsekwencją tego może być mniejsza żywotność cielęcia, większe ryzyko jego śmiertelności, a także spowolniony wzrost. Trudności w wycieleniu wpływają na płodność i cechy zdrowotne krów. Istotnym czynnikiem zwiększającym częstość występowania trudnych ocieleń i śmiertelność cieląt jest wiek (kolejne ocielenie) krowy. U pierwiastek frekwencja trudnych porodów oraz poziom śmiertelności potomstwa są większe w porównaniu z ocieleniami wieloródek. Pierwiastki charakteryzuje mniejsza powierzchnia kanału miednicy i dłuższe porody w porównaniu z wieloródkami, dlatego dobierany do nich buhaj powinien płodzić cielęta o przeciętnie mniejszej masie urodzeniowej.

Konsekwencją trudności z ocieleniem i urodzeniem martwego cielęcia jest generowanie dodatkowych kosztów w stadzie w postaci zwiększonych wydatków na pomoc weterynaryjną, dodatkową pracę podczas porodu i zarządzanie stadem. Komplikacje występujące w czasie ocielenia oraz choroby, będące konsekwencją trudnych porodów i okołoporodowej śmiertelności cieląt, w najgorszym wypadku mogą prowadzić do utraty cielęcia i (lub) krowy. Ponadto krowy, u których w wyniku wystąpienia trudnych porodów i urodzenia martwego cielęcia doszło do zaburzeń płodności oraz zmniejszenia wydajności mlecznej, są bardziej narażone na brakowanie, zwłaszcza na początku i na końcu laktacji. Zwiększone ryzyko uboju wpływa na koszt inwestycji i stwarza wcześniejszą potrzebę wymiany jałówek. Zaburzenia płodności, tj. wydłużenia przestoju poporodowego i okresu międzyciążowego, a także zmniejszenie skuteczności i opóźnienie pierwszej inseminacji, będące efektem trudnych ocieleń i okołoporodowej śmiertelności cieląt, także zwiększają koszty utrzymywania krów.

Rejestracja danych i ocena wartości hodowlanej
Obie cechy, PP oraz PC, oceniane są najczęściej subiektywnie, z wykorzystaniem metod punktowych. W krajach wiodących pod względem hodowli bydła stosuje się różne skale punktowe. W Polsce dane pochodzące z fenotypowej oceny krów zbierane są w systemie Symlek, należącym do PFHBiPM. Przebieg porodu (PP) ocenia się w skali punktowej od 1 do 6:

  1. samodzielny;
  2. łatwy;
  3. trudny – użycie znacznie większej siły niż normalnie;
  4. ciężki – zabieg chirurgiczny, uszkodzenie krowy lub cielęcia, embriotomia;
  5. poronienie;
  6. cesarskie cięcie.

Przeżywalność cieląt (PC) ocenia się w skali od 1 do 4:

  1. cielę żywe, normalne, bez deformacji;
  2. cielę martwe przy urodzeniu lub padło w ciągu 24 godzin, bez deformacji;
  3. cielę z deformacjami lub potworkowate żywe;
  4. cielę z deformacjami lub potworkowate martwe.

Na potrzeby szacowania wartości hodowlanej dla przebiegu porodu trzy ostatnie kategorie łączy się w jedną, a następnie dokonuje się transformacji rozkładu wartości fenotypowych w celu jego normalizacji i ujednolicenia wariancji:

  1. samodzielny;
  2. łatwy;
  3. trudny – użycie znacznie większej siły niż normalnie;
  4. ciężki – zabieg chirurgiczny, uszkodzenie krowy lub cielęcia, embriotomia, poronienie, cesarskie cięcie.

Z kolei dla przeżywalności cieląt tworzy się zmienną o rozkładzie dwupunktowym:

  1. cielę żywe;
  2. cielę martwo urodzone lub padłe w ciągu 24 godzin po porodzie.

Biorąc pod uwagę fakt, że przebieg porodu zależy zarówno od krowy matki, jak i rodzącego się cielęcia, wartość hodowlaną szacuje się z uwzględnieniem dwóch efektów: tzw. efektu bezpośredniego i matczynego. Pierwszy z nich związany jest z genetycznym wpływem ojca cielęcia, natomiast drugi wynika z genetycznego wpływu ojca krowy-matki. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku przeżywalności cieląt. W konsekwencji szacuje się nie dwie, lecz cztery wartości hodowlane: dwie dla przebiegu porodu (efekt bezpośredni PPB i efekt matczyny PPM) i dwie dla przeżywalności cieląt (efekt bezpośredni PCB i efekt matczyny PCM). Wartości hodowlane zwierząt szacuje się za pomocą metody BLUP (wielocechowy model zwierzęcia), uwzględniając jednocześnie wszystkie cztery efekty oraz korelacje genetyczne i środowiskowe między nimi.

Parametry genetyczne i analiza cech związanych z przebiegiem porodu w Polsce
Cechy związane z przebiegiem porodu, jak wszystkie cechy użytkowe, uwarunkowane są czynnikami środowiskowymi oraz genetycznymi. Czynniki środowiskowe hodowca kształtuje na bieżąco poprzez zapewnienie krowom odpowiednich warunków bytowych (prawidłowe żywienie, pomieszczenia itd.). Odziedziczalności PP oraz PC w polskiej populacji krów rasy holsztyńsko-fryzyjskiej są raczej niskie i wynoszą od 0,03 do 0,05.

Ocena punktowa123456Razem
2006152 582294 46125 4008475 348138478 776
2007157 606293 58117 5005915 40185474 764
2008171 377309 65016 7545595 707109504 156
2009175 289310 35713 7214715 665167505 670
2010178 172319 16413 0604046 027150516 977
2011187 691321 25013 5984535 923215529 130
2012198 688327 12415 0155106 611196548 144
2013210 121335 93615 4288576 524229569 095
2014239 604340 68016 6659966 855223605 023
2015260 271335 55917 0381 2406 682262621 052
2016266 755346 86317 5331 4346 268228639 081
2017275 151343 96917 2361 5307 155223645 264
2018291 435344 28917 3841 5367 102224661 970
2019309 046326 39718 0261 8106 858222662 359
2020190 192206 06412 0411 2014 634126414 258
Razem3 263 9804 755 344246 39914 43992 7602 7978 375 719
Tabela 1. Rozkład ocen fenotypowych pod względem PP w latach 2006–2020
Ocena punktowa1234Razem
2006451 64827 2662022 760481 876
2007448 68826 8311573 053478 729
2008477 06628 4791302 964508 639
2009477 78829 0571502 783509 778
2010486 95730 1421562 668519 923
2011501 69027 9491632 581532 383
2012518 44629 3331982 309550 286
2013539 43729 9732352 083571 728
2014575 96030 4652712 119608 815
2015592 47031 9863192 023626 798
2016610 46933 1063002 084645 959
2017615 82233 1583802 026651 386
2018632 14234 0673152 384668 908
2019634 17233 3252562 375670 128
2020398 04419 6791511 533419 407
Razem5 584 888177 2676 2445235 768 922
Tabela 2. Rozkład ocen fenotypowych pod względem PC w latach 2006–2020

W tabelach 1 i 2 przedstawiono rozkład fenotypowy cech pod względem PP oraz PC w latach 2006–2020. Ponad połowa wszystkich porodów otrzymała ocenę fenotypową PP równą dwa punkty. 39% porodów oceniono na mniej niż dwa punkty, a 4% – na więcej niż dwa punkty, w tym oceny skrajne (tzn. 5 lub 6 pkt) stanowiły mniej niż 1% wszystkich ocen (tab. 1). Jeśli chodzi o PC, skrajne oceny (tzn. 3 lub 4 pkt) stanowiły mniej niż 0,5% ocen ogółem, a aż 97% otrzymało ocenę fenotypową równą jeden punkt (tab. 2).

W sezonie oceny 2020/3 po raz pierwszy opublikowano ocenę wartości hodowlanej (OWH) krów i buhajów dla cech charakteryzujących przebieg porodów (PP) i przeżywalność cieląt (PC). Na wykresach od 1 do 4 przedstawiono trendy w średnich oszacowanych wartościach hodowlanych (OWH) według roku urodzenia w grupach krów i buhajów. W obu grupach stwierdzono pożądane niewielkie dodatnie trendy genetyczne zarówno dla PP, jak i PC.

Wykres 1. Średnie OWH buhajków ocenionych genomowo według roku ich urodzenia
Wykres 2. Średnie OWH krów ocenionych genomowo według roku ich urodzenia
Wykres 3. Średnie OWH buhajów ocenionych konwencjonalnie według roku ich urodzenia
Wykres 4. Średnie OWH krów ocenionych konwencjonalnie według roku ich urodzenia

Przebieg porodu cielęcia jest związany z genetycznym bezpośrednim wpływem jego ojca (efekt PPB). Ocena wartości hodowlanej buhaja dla tej cechy większa od 100 oznacza więc łatwiejszy poród u krów inseminowanych jego nasieniem. Z tego powodu do inseminacji jałówek, w celu ułatwienia porodu, zaleca się wybór buhajów o wartości hodowlanej dla efektu bezpośredniego wynoszącej 110 lub powyżej.

Należy jednak brać pod uwagę fakt, że w przyszłości u łatwo urodzonych córek buhaja o wysokiej bezpośredniej ocenie wartości hodowlanej pogorszy się przebieg ocieleń, ze względu na odziedziczone po ojcu cechy budowy. Z tego powodu do krycia jałówek rekomenduje się wybór buhajów z wysoką oceną bezpośredniej wartości hodowlanej (PPB). Natomiast do krycia starszych krów zaleca się wybór buhajów z wysoką matczyną wartością hodowlaną (PPM), co zapewni osiągnięcie postępu hodowlanego w tym zakresie.

Podobne zalecenia dotyczą śmiertelności okołoporodowej cieląt ze względu na korelacje genetyczne tej cechy z przebiegiem porodu. 