Obora przyjazna krowom – czyli projektowanie dobrostanu
Obora przyjazna krowom to taka, która pozwala zwierzętom czuć się zdrowo, komfortowo i swobodnie, umożliwiając im wyrażanie naturalnych zachowań.
tekst: dr Katarzyna Rzewuska, zdjęcie: Marcin Wąż
Podczas projektowania i budowy budynku hodowcę czeka ogrom decyzji do podjęcia i dotyczą one zarówno ogólnych założeń, jak i konkretnych rozwiązań do zastosowania. Na każdy wybór wpływa wiele czynników. Są to kwestie dotyczące uwarunkowań gospodarstwa wynikające z lokalizacji, dostępu do zasobów – począwszy od gruntów, a skończywszy na ludziach czy sytuacji rodzinnej. Są to również bardziej subiektywne aspekty, takie jak przekonania wynikające z priorytetów, wiedzy i doświadczeń hodowcy czy preferencje dotyczące sposobu prowadzenia hodowli. Każdy hodowca ma prawo do swoich wyborów, a pisząc o oborze przyjaznej krowom, chcę przedstawić ogólne zalecenia, które sprawiają, że budynek inwentarski jest nie tylko miejscem utrzymania i użytkowania zwierząt, ale też harmonijną przestrzenią zapewniającą dobrostan zarówno krowom, jak i ich właścicielom lub innym obsługującym je pracownikom.
By zdefiniować, co oznacza obora przyjazna krowom, porozmawiałam z wieloma ekspertami. Najkrótszą odpowiedź uzyskałam od Johna Boonstry, certyfikowanego trenera holenderskiej metody korekcji racic i „Sygnałów Racic”: – Obora przyjazna krowom to obora bezstresowa. Pierwszym krokiem jest zrozumienie krów i ich potrzeb.
Ten pierwszy krok prowadzi nas do kolejnego, którym jest właśnie stworzenia takiego środowiska, które te potrzeby uwzględnia i w miarę możliwości zaspokaja. W takim podejściu oborę traktuje się jak dom dla krów, a więc to zwierzęta – jako mieszkańcy – stają się najważniejsi. Obora ma za zadanie imitować naturalne warunki, minimalizując czynniki stresowe, a jednocześnie ułatwiać obsługę zwierząt.
Obora przyjazna krowom to efekt świadomych wyborów, ponieważ by ją stworzyć, nie wystarczy spełnienie minimalnych wymogów. Zwłaszcza że te różnią się między krajami i pytanie o nie międzynarodowych ekspertów nie miałoby sensu. Tu poza kwestiami prawa budowlanego liczą się realne potrzeby krów, które są uniwersalne, choć często znacznie bardziej wyśrubowane niż obowiązujące minima. O takich właśnie zaleceniach rozmawiałam ze specjalistami. Kilka wypowiedzi przytaczam jako wskazówki.
Stwórz dobrostan
Stworzenie obory przyjaznej krowom może wydawać się łatwe, skoro wiąże się jedynie z krótką listą zaleceń. Aby jednak taka obora powstała, wszystkie te punkty należy uwzględnić na etapie projektowania. W gotowym budynku często trudno jest już spełnić dodatkowe wymagania.
Dla przykładu: bez przewidzianego miejsca na wanny do kąpieli racic później zwykle nie ma możliwości, by prawidłowo je umieścić. Podobnie jest z obszarami związanymi z komfortem krów – zazwyczaj zauważamy je dopiero w czasie audytowania użytkowanej obory. Z kolei na wczesnych etapach projektowania na pierwszy plan wysuwają się wymagania formalno-prawne, bo to one warunkują budowę.
Tu właśnie kluczową rolę odgrywa hodowca, który poza wypełnieniem norm budowlanych jest zainteresowany zapewnieniem krowom środowiska odpowiadającego na ich potrzeby. Hodowca może zaprosić do współpracy nie tylko firmę projektową, ale także doradcę ds. dobrostanu, by wspólnie wypracować rozwiązania odpowiadające na potrzeby każdej ze stron, uwzględniając możliwości, jakimi dysponuje hodowca.
Takie podejście do projektowania nieco wydłuża etap wstępny, ale daje efekt na długie lata użytkowania obory.
Komfort odpoczynku
Zapewnienie komfortowego miejsca do odpoczynku jest priorytetem. Czas leżenia stanowi kluczowy czynnik wpływający na produkcyjność i zdrowie. To, jak długo krowa może leżeć, zależy nie tylko od wygody legowiska, ale też od wielu czynników organizacyjnych. Jednak dostęp do miejsca do leżenia i jego komfort przekładają się ostatecznie na wyniki. Nie chodzi tutaj o wybór między systemami, a więc głęboką ściółką czy zastosowaniem boksów legowiskowych – o tym decydują uwarunkowania gospodarstwa i preferencje hodowcy. Chodzi o to, by zapewnić krowie dostęp do miękkiej powierzchni legowiskowej. Słowo „miękka” użyłam tutaj celowo, bo właśnie to powinno być wyznacznikiem tego, czy grubość ściółki jest wystarczająca – niezależnie czy jako materiał wykorzystamy słomę, piasek czy separat. Z kolei o dostępie decyduje w pierwszej kolejności powierzchnia legowiskowa lub liczba legowisk (choć nie jest to jedyny czynnik). W przypadku legowisk najważniejsza zasada to 1 : 1, czyli jedno stanowisko na każdą krowę. W przypadku krów z grupy fresh (powycieleniowej) współczynnik ten powinien się jeszcze przechylić na korzyść krów (a więc więcej legowisk niż krów w grupie).
W systemie legowiskowym kluczowe są wymiary. Wygrodzenia mają zapewnić jednocześnie prawidłowe usytuowanie krowy oraz swobodę podczas wstawania i kładzenia się. Tutaj prawidłowe wymiary zależą od gabarytów zwierząt, wynikających zarówno z uwarunkowań rasowych, jak i ze statusu fizjologicznego czy wieku. Pamiętajmy, że inne potrzeby będą miały „wyrostowe” HF-y, tym bardziej kiedy są w okresie zasuszenia i przez ciążę zmieniają się ich wymiary ciała (są po prostu szersze). Obora przyjazna krowom to nie tylko zatem ta zaprojektowana z myślą o krowach w laktacji, ale także taka, która uwzględnia krowy zasuszone i te w okresie okołowycieleniowym. Są to grupy kluczowe, jednak często marginalizowane, zaś przeznaczone dla nich budynki także powinny spełniać opisywane zalecenia.
Kwestią dyskusyjną jest konflikt między pełnym komfortem zwierzęcia a higieną legowiska. Nawet najbardziej miękkie legowisko nie spełni swojej funkcji, jeśli nie jest czyste. Hodowca staje więc przed wyborem pomiędzy skróceniem legowiska a zwiększeniem nakładów pracy związanych z regularnym usuwaniem odchodów i utrzymywaniem ściółki w suchości.
Głos eksperta: Joep Driessen (właściciel CowSignals® Training Company)
Obora przyjazna krowom to taka,
w której krowy mogą odpoczywać 14 godzin dziennie!
Ważne są zatem:
- legowiska ścielone piaskiem,
- wyłożona gumą podłoga,
- otwarta konstrukcja – tylko dach,
- maksymalna wentylacja z wentylatorami,
- 2 metry poidła na każde 20 krów.
Obora powinna być także wyposażona w bezstresową linię wycieleniową
i przytulnik (CowSignals cuddle box).
Mikroklimat – niewidzialny filar
Często niedoceniany, ale absolutnie fundamentalny dla zdrowia krowy jest mikroklimat. O wentylacji rozmawiamy zazwyczaj w kontekście stresu cieplnego. Jest to niezwykle ważny aspekt, ale nie jedyny, bo podstawową funkcją wentylacji jest usuwanie szkodliwych gazów (np. amoniaku), które podrażniają drogi oddechowe i negatywnie wpływają na odporność. Należy zatem całorocznie zapewnić odpowiednio częstą wymianę powietrza w budynku, a w okresie letnim dodatkowo wesprzeć zwierzęta w regulacji temperatury ciała. Kluczowe jest zadbanie o odpowiednio szybki przepływ powietrza na poziomie legowisk. Dodatkową pomoc w tym zakresie może stanowić system zraszania, który pomaga schładzać krowy poprzez odparowanie wody. Największy efekt można uzyskać, instalując zraszacze w poczekalni, gdzie w czasie upałów najtrudniej zwierzętom odprowadzić ciepło.
Poza temperaturą i ruchem powietrza mikroklimat tworzony jest przez natężenie oświetlenia. Światło działa stymulująco na produkcję i rozród, a jednocześnie stwarza sprzyjające warunki dla obsługi. O odpowiednie natężenie światła należy zadbać zwłaszcza w strefach zabiegowych, tak by zapewnić dobrą widoczność podczas wykonywania różnych czynności.
Głos eksperta: Karol Jaroch (korektor racic, uczestnik projektu „CGen korekcja”)
Obora przyjazna krowom zapewnia prawdziwą swobodę ruchu i możliwość obsługi bez nadmiernego stresu oraz stwarza warunki do dbania o zdrowie i bezpieczeństwo. Organizacja obory musi uwzględniać trzy kluczowe elementy wpływające bezpośrednio na lokomocję: wanny do kąpieli racic, izolatkę z poskromem i antypoślizgowe posadzki.
1. Wanna do kąpieli racic
Regularne i skuteczne kąpiele racic są niezbędnym narzędziem w walce z chorobami zakaźnymi, zwłaszcza dermatitis digitalis. Żeby jednak móc je przeprowadzać, konieczne jest zapewnienie miejsca na wannę, która będzie wystarczająco długa, umieszczona tak, by nie zaburzać płynności obsługi stada, oraz na tyle łatwa do napełniania, by utrzymać regularność i częstotliwość kąpieli.
2. Izolatka z poskromem
Jako korektor racic zwracam uwagę na miejsce, w którym można w bezpieczny i relatywnie bezstresowy sposób przeprowadzić regularne wizyty. Jeśli jednak myślę o przyjaznej oborze, to zwracam uwagę na wydzieloną izolatkę z ustawionym w niej na stałe poskromem. W polskich oborach jest to nadal rzadkością, a przecież posiadanie poskromu warunkuje szybką interwencję. Nie musi być wysoce profesjonalny – wystarczy prostsza wersja zapewniająca bezpieczne (zarówno dla krowy, jak i dla obsługującego ją człowieka) przeprowadzenie koniecznych zabiegów. Dzięki temu interwencja nie będzie generowała niepotrzebnego stresu. Aby chore zwierzę nie musiało pokonywać długich dystansów, izolatka musi być łatwo dostępna i tak usytuowana, by krowa nie czuła się odłączona od stada.
3. Antypoślizgowa posadzka
Obora przyjazna krowom powinna zapewniać im bezpieczeństwo, w tym bezpieczne poruszanie się w budynku. Podstawą jest prawidłowo zaprojektowany korytarz komunikacyjny z nawierzchnią, na której krowa może postawiać pewny krok. Posadzka musi być łatwa do utrzymania w czystości i jednocześnie zapewniać stabilne oparcie, by ograniczyć liczbę urazów oraz nie generować strachu przed poruszaniem się. W przypadku nacinania betonowych posadzek kluczowe są obszary generujące największe ryzyko – np. poczekalnie czy okolice poideł.
Strefa żywienia i pojenia
Krowa musi mieć swobodny dostęp do paszy i wody. Aby spełnić ten warunek, konieczny jest dostęp do stołu paszowego, który często jest limitowany ze względu na stosunek liczby legowisk do długości korytarza paszowego. Aspekt ten wymaga szczególnej uwagi ze względu na zachowania stadne oraz ograniczenia wynikające z rywalizacji pomiędzy zwierzętami. W zabezpieczeniu przed zachowaniami dominacyjnymi pomóc mogą drabiny skośne. Jednak niezależnie od konkretnych rozwiązań ważne jest, by konstrukcja drabiny paszowej nie powodowała urazów i nie utrudniała dostępu do paszy.
Należy także zapewnić wystarczającą liczbę poideł, najlepiej w lokalizacjach pozwalających na łatwy dostęp i jednoczesne picie w grupie. Korytarze muszą być na tyle szerokie, by zapewnić swobodne mijanie się – ogranicza to stres wynikający z zachowań dominacyjnych. Nawierzchnia musi minimalizować ryzyko poślizgnięć (nacinany beton), a tam, gdzie to możliwe, wspierać amortyzację (gumowe maty), co zapobiega kulawiznom.
Ekstrakomfort
Czasem komfort to coś więcej niż zadbanie o dopasowanie wymiarów. Może to być wzbogacenie środowiska przez instalację czochradeł. To mały przystanek spa, który spełnia wiele funkcji. Czochradła służą krowom jako narzędzie do samoczyszczenia, pozwalając na usunięcie brudu, kurzu i wyczesanie sierści. To przykład sprzętu, który umożliwia wyrażanie instynktownych zachowań bydła w sposób bezpieczny dla krowy i otoczenia. Korzyści jest jednak więcej, bo drapanie się jest także doskonałym sposobem na rozluzowanie napięć związanych ze stresem. Dodatkowo usuwanie liniejącej sierści i poprawa krążenia wspierają termoregulację, co jest szczególnie istotne dla łagodzenia efektów stresu cieplnego.
Co ważne: choć czochradła wspierają zaspokajanie podstawowych potrzeb psychofizycznych, to nie zrekompensują krowie strat wynikających np. z braku wygodnego legowiska. Dlatego na oborę należy patrzeć całościowo. Nie chodzi o to, by wszystko było idealnie – to mrzonka. Chodzi o to, by przyjrzeć się zaleceniom, zdecydować, które są możliwe do spełnienia, i podejmować świadomie decyzje składające się na ostateczny efekt.
Obora przyjazna hodowcy
Obora ma być domem dla krów, ale nie zapominajmy, że jednocześnie miejscem pracy dla ludzi. Na szczęście efektywność pracy człowieka i dobrostan zwierząt są ze sobą ściśle powiązane. Ułatwienie obsługi zwierząt zmniejsza ryzyko wystąpienia nerwowych sytuacji, a to ogranicza stres dla obu stron. Żeby to osiągnąć, obora musi być równie przyjazna dla hodowców oraz pracowników, jak i dla krów.
W stadzie ważna jest spokojna i przewidywalna obsługa. Jest ona możliwa dzięki poukładanym procesom, schematom i rutynowym działaniom, czyli zarządzaniu. Warto także zadbać o wygodę – np. przejścia i systemy bramek, które pozwalają uniknąć pokonywania znacznych odległości i jednocześnie zapewnią bezpieczeństwo. Choć jeśli mowa o bezpieczeństwie obsługi, to często możemy się o nie zatroszczyć, dbając o bezpieczeństwo krów – tak jest przy zapewnieniu odpowiedniej przyczepności posadzek. Ma to też zastosowanie w odniesieniu do łatwości obsługi urządzeń. Dla przykładu: jeśli poidło będzie łatwe do umycia, obsłudze łatwiej będzie utrzymać je w czystości, a krowa będzie miała dostęp do czystej wody. Obie strony zyskują.
Rozwiązaniem, które ogranicza ludzki wysiłek i zmęczenie, jest także automatyzacja, która skraca czas potrzebny na rutynowe czynności. Oszczędność czasu pozwala na dokładniejsze i terminowe wykonanie kluczowych czynności (np. protokoły zasuszania, wykrywanie rui, monitoring zdrowotny), co bezpośrednio wpływa na zdrowie i wydajność stada. Skrócenie czasu pracy i zmniejszenie jej fizycznego obciążenia przekłada się także na większą cierpliwość i bezstresowe interakcje. Oczywiście sposób zaprojektowania obory nie jest jedynym czynnikiem warunkującym poziom stresu hodowcy. Zadbanie o swój dobrostan psychiczny to raczej podejmowanie działań poza tą przestrzenią. Nie zapominajmy jednak, że czas spędzony na obsłudze stada, pośpiech, hałas, brak ergonomii w pracy nie pozostają bez wpływu na zasoby energii i reakcje hodowcy.
Wymierne korzyści
Obora jest w pewnym sensie środkiem do celu. Zapewnia warunki do utrzymywania bydła, a tym samym umożliwia produkcję mleka i uzyskiwanie wymiernych korzyści finansowych. Dlatego ważne jest nie tylko to, aby zaspokojenie potrzeb krów przekładało się na wyniki produkcyjne, ale także na efektywność wynikającą z dobrego statusu zdrowotnego. Wiemy, że wydłużenie czasu odpoczynku jest powiązane z produkcją mleka. Podobnie jest z pobraniem paszy, które zależy zarówno od dostępu do stołu paszowego (i samej paszy), jak i od zdrowia (m.in. odpowiedniej lokomocji) czy ograniczenia stresu. Inwestując w komfort odpoczynku, optymalny mikroklimat, swobodę ruchu i ergonomiczne warunki pracy, hodowca inwestuje w zdrowszą krowę i łatwiejszą pracę. A zdrowa krowa w spokojnym środowisku to wyższa wydajność.
Obora przyjazna krowom i obora przyjazna hodowcy pozwala zatem zaspokoić potrzeby obu stron, a jednocześnie tworzy warunki dla efektywnej finansowo produkcji mleka. To rezultat synergii nowoczesnej konstrukcji, odpowiedniej technologii oraz świadomego zarządzania, w którym kluczową rolę odgrywa człowiek.
Głos eksperta: Courtney Halbach (The Dairyland Initiative, USA)
Obora przyjazna dla krów to obora zbudowana z uwzględnieniem potrzeb behawioralnych i fizjologicznych krów, tak aby mogły one być produktywnymi i zdrowymi członkami stada. Przy projektowaniu obory należy zwrócić szczególną uwagę na miejsce do odpoczynku krów, wentylację obory oraz dostęp do pożywienia i wody.
Przede wszystkim kojce nie powinny być przepełnione. Każdej krowie należy zapewnić jedno stanowisko lub – w systemie bez wydzielonych legowisk – 9,3 m2 zaścielonej powierzchni bytowej, a także 60 cm stołu paszowego i 9 cm dostępnej powierzchni poidła.
- Miejsce do odpoczynku
Ważne jest, aby zapewnić krowom miękkie, suche i wygodne miejsce do odpoczynku, wolne od przeszkód i ryzyka urazów. Dzięki temu krowa może odpoczywać, kiedy chce, i tak długo, jak potrzebuje – zazwyczaj 12 godzin dziennie. Gruba warstwa ściółki (deep bedding) jest preferowanym przez hodowców wyborem, ponieważ dopasowuje się ona do zwierząt i ułatwia starszym, kulawym krowom wstawanie i kładzenie się, przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedniego czasu leżenia. - Wentylacja
Warto zwrócić uwagę na wentylację obory. Przez cały rok zapewnia ona napływ świeżego powietrza, które wspomaga usuwanie z obory patogenów przenoszonych drogą powietrzną, szkodliwych gazów, wilgoci i ciepła. Zimą należy wymieniać powietrze w oborze 4 razy na godzinę, natomiast latem dążymy do zapewnienia 40–60 wymian powietrza na godzinę i prędkości powietrza 1–2 m/s w obszarze odpoczynku krów, czyli mikrośrodowisku legowiska.
Jeśli zapewnisz krowom wygodne miejsce do odpoczynku w dobrze wentylowanej oborze z łatwym dostępem do pożywienia i wody, możesz mieć pewność, że Twoje krowy żyją w oborze przyjaznej dla nich!
