SDCT w praktyce. Jak bezpiecznie ograniczyć antybiotyki przy zasuszeniu?

Rutynowe podawanie antybiotyków całemu stadu w okresie zasuszenia odchodzi do przeszłości. Nowe unijne regulacje, systemy śledzenia leków (jak krajowy WetVet) oraz rosnąca świadomość ekonomiczna zmuszają do przejścia na terapię selektywną (SDCT). Choć rezygnacja z osłony antybiotykowej u zdrowych krów wymaga od personelu chirurgicznej precyzji, to przykłady z polskich ferm dowodzą, że to model bezpieczny, wysoce skuteczny i opłacalny. Jak wdrożyć SDCT z głową i bez ryzyka dla zdrowia wymion?

dr n. wet. Sebastian Smulski, lek. wet. Tomasz Pelec, Katedra Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki, Wydział Medycyny Weterynaryjnej i Nauk o Zwierzętach, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

• Koniec z rutyną – prawo wymaga diagnozy. Rozporządzenie UE 2019/6 oraz krajowy system WetVet uszczelniły obieg leków, zakazując grupowego i profilaktycznego stosowania antybiotyków bez wcześniejszego badania laboratoryjnego lub testu TOK.

• Nawet 80% mniej antybiotyków bez pogorszenia zdrowotności. Badania terenowe pokazują, że przejście na selektywną terapię zasuszeniową pozwala na potężną redukcję zużycia leków, a skuteczność celowanego leczenia zainfekowanej ćwiartki sięga aż 97%.

• Klucz tkwi w sterylności i procedurach. Wdrożenie SDCT przynosi realne oszczędności finansowe i korzyści marketingowe, jednak warunkiem sukcesu jest bezwzględne przestrzeganie kryteriów doboru krów oraz rygorystyczna, wręcz sterylna higiena przy aplikacji samych czopów strzykowych.

Selektywna terapia krów w zasuszeniu

W ostatnich latach coraz większy nacisk kładzie się na racjonalne stosowanie antybiotyków w hodowli bydła mlecznego. Jednym z kluczowych elementów nowoczesnego podejścia do leczenia mastitis oraz profilaktyki jest terapia selektywna. Może ona dotyczyć samej laktacji i realizacji celowanego leczenia każdego przypadku mastitis, jak i działań w okresie zasuszenia.

SDCT – (selective dry cow therapy) to nic innego jak podawanie antybiotyków w zasuszeniu wyłącznie tym krowom, które rzeczywiście ich wymagają, zamiast rutynowo całemu stadu. Wdrożenie takiego rozwiązania wymaga jednak spełnienia określonych kryteriów oraz precyzyjnych procedur. Niezastosowanie się do wyraźnych wytycznych będzie skutkować większą liczbą zapaleń wymienia w danym stadzie.

Antybiotyk dla wybranych (SDCT)

W SDCT antybiotyk podajemy wyłącznie do tych ćwiartek wymienia, gdzie wcześniej potwierdzono infekcję; pozostałe otrzymują tylko sztuczne czopy na bazie azotanu bizmutu. Badania terenowe w Niemczech, Holandii i Irlandii pokazują, że przy przejściu z tradycyjnej terapii zasuszeniowej (wszystkie ćwiartki) na SDCT zużycie środków przeciwbakteryjnych spadło średnio o 55%, a przy kwalifikacji ćwiartkowej nawet o 80%, bez pogorszenia wskaźników zdrowotnych wymienia. Natomiast skuteczność leczenia pojedynczej ćwiartki sięga 97% (według European Medicines Agency – EMA).

Ramy regulacyjne w Unii Europejskiej

Od 28 stycznia 2022 r. obowiązuje rozporządzenie (UE) 2019/6 w sprawie weterynaryjnych produktów leczniczych. Akt zakazuje rutynowego, grupowego stosowania antybiotyków i wymaga, by każdą terapię poprzedzała diagnoza lekarsko-weterynaryjna, uwzględniająca wyniki badań laboratoryjnych lub testu TOK. Państwa członkowskie muszą dodatkowo raportować sprzedaż i zużycie leków do bazy ESUAvet, co pozwala Komisji Europejskiej śledzić postępy w realizacji celu „From Farm to Fork” – 50% redukcji m.in. stosowanych w hodowli i uprawie roślin środków chemicznych do 2030 r. Według sprawozdania ESVAC z 2025 r. sprzedaż weterynaryjnych antybiotyków w UE spadła już o 43% w latach 2011–2024 (EMA).

Nowością z lipca 2025 r. jest procedura EMA dotycząca podawania leków na poziomie pojedynczej ćwiartki, co ma otworzyć drogę do rejestracji preparatów przeznaczonych wyłącznie do ultraselektywnego leczenia.

Prawo krajowe – WetVet i kontrola śladu leku

Polska wdrożyła rozporządzenie 2019/6 ustawą o produktach leczniczych weterynaryjnych z 8 listopada 2022 r.; kluczowym narzędziem jest platforma WetVet, na której lekarz wystawia receptę elektroniczną, a hodowca potwierdza odbiór i zużycie preparatu. Każda dawka trafia automatycznie do rejestru (Głównego Inspektoratu Weterynaryjnego – GIW), co umożliwia identyfikowalność „od magazynu do krowy”. Wytyczne Głównego Lekarza Weterynarii (GLW) z maja 2023 r. zobowiązują fermy do przechowywania protokołów leczenia przez pięć lat oraz do corocznego audytu zapasów leków.

Oporność na antybiotyki i ekonomia

Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) szacuje, że antybiotykoodporność powoduje w UE ponad 35 000 zgonów ludzi rocznie, a jej koszt ekonomiczny przekracza 11,7 mld EUR. Równoległy raport ESVAC wskazuje, że kraje o najniższym zużyciu weterynaryjnych antybiotyków notują również najmniejszą oporność bakterii środowiskowych, co potwierdza korzyści z terapii ograniczającej stosowanie antybiotyków, czyli SDCT.

Jakie muszę spełniać kryteria?

Wdrożenie SDCT należy zacząć od kryteriów dla stada, a później dla pojedynczych zwierząt (patrz tab. 1).

Jeśli gospodarstwo nie spełnia któregokolwiek z kryteriów, zaleca się wdrożenie „hybrydy” – antybiotyk otrzymują pierwiastki i krowy wysokiego ryzyka (SCC > 600 tys./ml), a pozostałe tylko czop. Takie działanie wymaga jednak przemyślanej strategii, gdyż na dłuższą metę może być ryzykowne.

Tab. 1. Wybrane istotne kryteria dla wdrożenia SDCT w stadzie.

Kategoria	Minimalny wymóg	Dlaczego to ważne?
Status mastitis	śr. LKS w mleku zbiorczym < 200 tys./ml; ≤ 20% krów z LKS > 200 tys. w 3 kolejnych próbach; brak obecności patogenów zakaźnych wymienia w stadzie	niska presja chorobowa ogranicza ryzyko nowych infekcji po zasuszeniu
Diagnostyka	TOK lub posiew każdej krowy ≤ 14 dni przed zasuszeniem;	pozwala kwalifikować chore i zakażone ćwiartki; dokumentacja wymagana ustawowo
Protokół higieny	dezynfekcja strzyków alkoholem 70%; jednorazowe rękawiczki; igła jednorazowa dla każdej krowy	zapobiega jatrogennej transmisji patogenów przy infuzji
Bioasekuracja	suche, wentylowane kojce; wilgotność < 75%; korekcja racic 2 razy na rok	warunki środowiskowe silnie korelują z liczbą komórek somatycznych
Nadzór weterynaryjny	audyt min. raz na rok; lista antybiotyków krytycznych aktualizowana co kwartał	lekarz odpowiada za ocenę ryzyka i zgodność z prawem
Monitoring skuteczności	LKS i przypadki kliniczne w pierwszych 90 dniach laktacji – cel: ≤ 15% nowych infekcji	szybka korekta strategii, zanim wzrośnie presja mastitis

Korzyści wykraczające poza redukcję antybiotyku

Wdrożenie w stadzie SDCT wydaje się dość pracochłonne i wymagające dużego zainteresowania ze strony hodowcy czy menedżera stada. Warto podkreślać dodatkowe korzyści, które często na pierwszy rzut oka trudno dostrzec. Są to:

• Finanse – ograniczenie kosztów leków o ≈ 2 EUR na krowę i większy wolumen mleka wolnego od karencji, czyli sprzedawanego do mleczarni.
• Marketing – mleczarnie premiują stada z średnim SCC < 200 tys./ml (mleko w klasie superekstra); może to być też argument w walce o dobry PR dla spożywania mleka.
• Ślad środowiskowy – mniejszy wolumen leków to mniej opakowań i mniej substancji w oborniku, co wpisuje się w Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ.

Problemy praktyczne

Korzyści z wprowadzenia SDCT mogą być spore, ale niestety wiążą się z dodatkową pracą i dodatkowymi kosztami. Choć potem zysk przewyższy poniesione nakłady, na początek trzeba się zmierzyć się z:

• Szybkimi testami mikrobiologicznymi – przydatnedo rozpoznawania mastitis (niejednokrotnie opisywaliśmy je na łamach „Hodowli i Chowu Bydła”). Rozpoznania mikrobiologiczne można realizować w komercyjnych laboratoriach weterynaryjnych.
• Kosztami testów – koszt diagnostyki mleka ćwiartkowego to od 10–25 zł za próbkę.
• Motywacją personelu – procedura SDCT wymaga większej precyzji; wskazane są szkolenia oraz listy kontrolne, które wymagają bieżącej weryfikacji.
• Sterylnym podawaniem czopów u krów, które nie otrzymują antybiotyku – czopy zawsze powinny być podawane maksymalnie sterylnie, ale jeśli krowa nie dostaje antybiotyku, czynność ta ma jeszcze większe znaczenie. Teoretycznie banalna aplikacja czopów generuje mnóstwo błędów, co przekłada się potem na efektywność procedury.

Przykłady terenowe

Nic tak dobrze nie przemawia do wyobraźni jak przykłady z praktyki. SDCT pozwala na znaczne ograniczenie stosowanych antybiotyków, ale musi być przeprowadzona z głową i pod ścisłymi warunkami. Dawniej kryterium dopuszczenia stanowiła LKS poniżej 200 tys. Dziś wiemy, że ta liczba jest za wysoka i wiąże się z dużym ryzykiem mastitis w nowej laktacji. Dlatego obecnie kryteria doboru krów do SDCT przejęto według poniższych wytycznych:

• ostatnie 3 m-ce laktacji LKS < 100 tys./ml,
• brak zapalenia klinicznego w laktacji.

Krowy spełniające powyższe kryteria dostały tylko sztuczny czop. Pozostałe – czop oraz antybiotyk.

Dane dotyczące realizowanych SDCT zebraliśmy na dwóch fermach bydła mlecznego:

• obie ponad 500 krów w doju,
• krowy pod oceną Polskiej Federacji Hodowców Bydła i Producentów Mleka,
• liczba przeanalizowanych próbek: 1243,
• średnia wydajność > 40kg/krowę,
• legowiska (materace słomiano-wapienne),
• liczba zapaleń klinicznych < 2%/m-c,
• średnia LKS w tanku < 200 tys./ml,
• brak patogenów zakaźnych wymienia (<5%),
• choroby zakaźne pod kontrolą lek. wet. (BVD, IBR),
• obie fermy stosują sztuczne czopy dla wszystkich krów,
• czas badania – 2024 r.

Obie fermy realizują comiesięczny program poprawy jakości produkowanego mleka. Wprowadzenie SDCT w obu gospodarstwach nie wpłynęło na pogorszenie wyników związanych ze zdrowiem wymion. Oczywiście nie w każdym gospodarstwie efekty są tak dobre. Jednak śmiało można stwierdzić, że wraz ze wzrostem zaangażowania personelu w poprawię produkowanego mleka spada ilość stosowanych antybiotyków nie tylko w zasuszeniu, ale również laktacji.

Dwa w jednym

Selektywna terapia zasuszanych krów łączy interes ekonomiczny hodowcy z priorytetami zdrowia publicznego. Dzięki rygorystycznym regulacjom (UE 2019/6) i narzędziom informatycznym (WetVet) już niebawem możliwe będzie monitorowanie każdego antybiotyku w łańcuchu produkcji mleka. W połączeniu z postępem naukowym – np. spodziewanym dopuszczeniem terapii ćwiartkowej – SDCT staje się realnym standardem nowoczesnej, proekologicznej hodowli. Przy zachowaniu opisanych kryteriów stado może bezpiecznie przejść na model, który ogranicza selekcję szczepów opornych, podnosi jakość mleka i wzmacnia zaufanie konsumentów do produktów pochodzenia zwierzęcego.

Procedura prawidłowej i sterylnej aplikacji tub dowymieniowych

Przygotowanie

• Umyć ręce, przygotować jednorazowe rękawiczki sterylne tuby dowymieniowe.
• Krowę wydoić do końca.

Higiena wymienia

• Oczyścić wymię z brudu.
• Każdy strzyk zanurzyć w 70% alkoholu odczekać 30 sek. i przetrzeć osobnym gazikiem z alkoholem 70%, zaczynając od dalszych ćwiartek.
• Ponownie umyć ręce.

Aplikacja

• Zdjąć osłonkę tubo-strzykawki, nie dotykać końcówki.
• Stosować częściową kaniulację (tylko 2–3 mm do kanału). Jeśli krowa jest nerwowa – głębiej.
• Najpierw zabezpieczyć bliższe, potem dalsze ćwiartki.
• Powoli wycisnąć lek, masować ćwiartkę ku górze.
• Pozostawić krowę stojącą przez ok. 30 min, obserwować w kolejnych dniach.