Algi wywołują trudne w leczeniu zapalenia wymion

Tekst i zdjęcia: Dr Sebastian Smulski, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

Stojąca woda w stawach, bajorach i kałużach może być skażona glonami odpowiedzialnymi za uciążliwe formy mastitis. Zatem pasącym się krowom należy uniemożliwić dostęp do takich miejsc.

Stany zapalne wymienia krów mogą być wywołane przez wymienione w poprzednich artykułach bakterie, grzyby, ale również przez bezchlorofilowe glony z rodzaju Prototheca. Do tego rodzaju zaliczają się takie patogeny jak Prototheca zopfii i Prototheca wickerhamii. Główną formą występowania prototekozy u bydła jest zapalenie wymienia. Pierwszy przypadek mastitis na tle tego drobnoustroju opisał w 1952 roku Lerch, który znalazł te drobnoustroje w silnie wodnistej, kłaczkowatej wydzielinie gruczołu mlekowego. Mikroorganizmy te wyizolowano z wydzieliny zapalnej wymienia krów w wielu krajach. Dane naukowe informują, że stanowią one coraz częstszą przyczynę mastitis oraz przynoszą poważne straty ekonomiczne w wyniku obniżenia produkcji i jakości mleka oraz brakowania zakażonych krów. Większość opisanych przypadków mastitis powodowała P. zopfii.

Rozprzestrzenianie się glonów
Drobnoustroje te zakwalifikowano do patogenów środowiskowych, chociaż potrafią przenosić się z krowy na krowę w czasie doju, czyli tak jak patogeny zakaźne. Najczęstszym źródłem wspomnianych glonów jest zanieczyszczona woda, a zwłaszcza: stawy, kanały, kałuże na pastwisku, gleba, fekalia, korytarze w oborach, poczekalnie przed halą udojową czy też nowe zwierzęta wprowadzone do stada. Do zapalenia wymienia dochodzi podczas ekspozycji kanału strzykowego na ogromną liczbę mikroorganizmów w otoczeniu (do wywołania zapalenia potrzebna jest zdecydowanie większa liczba komórek alg niż w przypadku infekcji bakteryjnych). Antybiotyki nie zwalczają zapaleń wywołanych przez ten rodzaj patogenów, co przyczynia się do rozwoju zapaleń chronicznych.

Rozwój infekcji
W wielu przypadkach ćwiartki zainfekowane Prototheca spp. pozostają nierozpoznane aż do czasu zasuszenia krowy. Na początku odpowiedź układu immunologicznego jest niewielka (niska liczba komórek somatycznych – LKS), dlatego trudno zaobserwować jakiekolwiek objawy. W większości przypadków nie rozwijają się zapalenia kliniczne ćwiartki, czyli występują bez jakichkolwiek objawów zewnętrznych. Tylko w nielicznych przypadkach pojawiają się zaostrzenia objawów, gdzie możemy obserwować jedynie niewielkie zmiany w mleku w postaci kłaczków, strzępków.
Zapalenia chroniczne utrzymują się przez wiele miesięcy, nie dając żadnych objawów. Bardzo pomocne w tych okolicznościach są obserwacje liczby komórek somatycznych w comiesięcznych wynikach Oceny Wartości Użytkowej Bydła (ryc. 1). Oprócz podwyższonej liczby komórek somatycznych obserwuje się obniżającą się wydajność mleczną chorej krowy, aż dojdzie do uszkodzenia większej części ćwiartki. Na początku zapalenia liczba komórek somatycznych (LKS) jest nieznacznie podniesiona, co możemy również obserwować w wynikach Oceny Wartości Użytkowej Bydła (ryc. 1). W skrajnych przypadkach liczba komórek somatycznych (LKS) w mililitrze mleka może przekroczyć 1 mln. Mogą się również podwyższać oznaczenia zawartości liczby bakterii w mleku tankowym. Zależy to od procentowego udziału infekcji na tle glonów w odniesieniu do ogółu zakażeń wymienia w stadzie.

Glony nie są drobnoustrojami wysoce zaraźliwymi. W najgorszym przypadku atakują od 4 do 40% wymion w stadzie. Niestety, nie ma skutecznego sposobu na pozbycie się tego zarazka z wymienia. Rozpoznanie w mleku tego mikroorganizmu nie powinno nastręczać trudności w laboratoriach przy lecznicach weterynaryjnych czy, tym bardziej, laboratoriach badania mleka. Izolacja laboratoryjna jest identyczna jak w przypadku grzybów i wzrost glonów jest bardzo podobny do wzrostu grzybów drożdżopodobnych. Zarówno grzyby, jak i glony rosną w specjalnym podłożu Sabouraud, gdzie jednocześnie nie wzrastają bakterie, dzięki obecności w podłożu agarowym chloramfenikolu (rycina 2).

Aby wystawić wiarygodny wynik, konieczne jest przeprowadzenie oceny mikroskopowej zabarwionego preparatu pobranego z kolonii, która wzrosła na wymienionym podłożu. Wygląd glonów pod mikroskopem jest bardzo charakterystyczny. Omawiane mikroorganizmy są kilkukrotnie większe od bakterii i dwu-, trzykrotnie większe od grzybów (rycina 3). Tak samo jak w przypadku grzybów, należy pamiętać, że na końcowy wynik badania mleka pod kątem glonów należy czekać do 72 godzin.

Co zrobić, gdy w stadzie są algi?
Jeśli w moim stadzie stwierdzono glony, to zaleca się podjęcie następujących działań:
• ograniczenie wychodzenia krów na pastwisko oraz na niezadaszone okólniki;
• latem zapobiegać tworzeniu się mokrych miejsc, w których krowy chętnie się kładą;
• ograniczyć użycie systemów zraszających zwierzęta, które stosuje się latem;
• krowy podejrzane (pow. 400 tys. LKS/ml) o zakażenie powinny być badane pod kątem obecności omawianego patogenu;
• krowy zakażone powinny być wyraźnie oznakowane i dojone na końcu;
• aparaty udojowe po wydojeniu krów zakażonych powinny być dobrze umyte i wydezynfekowane;
• brakowanie chorych krów, których wydajność mleczna spadnie znacznie poniżej średniej stada, ewentualnie przy współpracy z lekarzem weterynarii trwale zasuszyć chorą ćwiartkę. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że trwałe zniszczenie ćwiartki nie zawsze oznacza brak produkcji wydzieliny w danej ćwiartce. Skuteczność tego typu zabiegu nie jest 100%.

Zwalczanie mastitis na tle alg
Dotychczas nie opracowano skutecznych metod leczenia tego rodzaju zapaleń. Zapalenie wymienia wywoływane przez algi cechuje się opornością na stosowane antybiotyki. Podjęto próby z dowymieniowym wprowadzaniem lewamizolu i tetramizolu, co spowodowało ograniczenie liczby alg w mleku krów zakażonych, ale nie doprowadziło do ich eliminacji. Należy dodać, że polskie badania wykazały nieskuteczność dowymieniowego podawania nystatyny, amfoterycyny B, gentamycyny i neomycyny, jak też roztworu siarczanu miedzi. Nie przyniosło też korzyści zastosowanie autoszczepionki. Jedynym sposobem eliminacji Prototheca sp. ze stada jest prawidłowe rozpoznanie infekcji oraz wybrakowanie krów zakażonych lub trwałe zasuszenie zakażonych ćwiartek. Rutynową metodą diagnostyki laboratoryjnej są posiewy pobranych próbek na podłoże agarowe z krwią i podłoże Sabouraud oraz wykonanie preparatu mikroskopowego. Czulszą metodą, która pozwala rozpoznać prawie dwukrotnie więcej krów zakażonych, jest wykrycie swoistych przeciwciał za pomocą próby ELISA. Dzięki tej metodzie udało się wykryć wszystkie zakażone krowy i poddać je eliminacji, co w ciągu 2 lat doprowadziło do całkowitego uwolnienia stada.

Najistotniejsze znaczenie ma zapewnienie odpowiednich warunków zoohigienicznych w oborach, na korytarzach i drogach przechodzenia zwierząt. Działania powinny zmierzać w kierunku ograniczenia ilości zalegającej materii organicznej, likwidacji wody stojącej (kałuż) i skutecznego osuszania miejsc przebywania krów oraz dezynfekcji. Badania in vitro wykazały, że wzrost alg najlepiej hamują roztwory jodu. Wskazuje to na przydatność jodoforów do profilaktyki prototekowych zakażeń wymienia i wykorzystania tych związków do dezynfekcji strzyków, urządzeń udojowych oraz miejsc przebywania krów. Według innych autorów najlepszym środkiem jest gorąca woda. Wymienione działania profilaktyczne, charakterystyczne dla zapobiegania zakażeniom drobnoustrojami środowiskowymi, chronią także przed obecnością alg w mleku konsumpcyjnym, gdyż drobnoustroje te mogą przeżyć temperaturę pasteryzacji.

Podsumowanie
Problematyka zapaleń wymienia na tle glonów wymaga podejmowania działań mających na celu identyfikację zwierząt zakażonych i ich docelową eliminację. Nie jest to drobnoustrój tak niebezpieczny, jak gronkowiec złocisty czy paciorkowiec bezmleczności, w związku z tym działania naprawcze nie muszą być podejmowane natychmiast. Jednakże brak działań może doprowadzić do sytuacji zakażenia nawet połowy stada na przestrzeni kilku lat.

Rycina 1. Wyniki Oceny Wartości Użytkowej Bydła – krowa z zakażeniem na tle Prototheca spp.

 

Rycina 2. Prototheca (prawa strona), grzyby drożdżopodobne (lewa strona) na podłożu Sabouraud
Rycina 3. Glony pod mikroskopem w powiększeniu 1000x