W ocenie liczy się jakość!

Wiarygodność danych z oceny to podstawa zaawansowanej hodowli bydła i nowoczesnej produkcji mleka. Przeczytaj, na jakich filarach oparty jest kompleksowy system zapewnienia jakości w ocenie wartości użytkowej bydła mlecznego PFHBiPM.

tekst Rafał Morawski, zdjęcia: Marcin Jajor

W dobie zaawansowanej genetyki i precyzyjnego zarządzania stadem ocena wartości użytkowej bydła (OWUB) stanowi nadal fundament, na którym hodowcy bydła w całej Europie, Stanach Zjednoczonych Ameryki i w wielu innych rejonach świata opierają swoje kluczowe decyzje – zarówno te codzienne, jak i te długofalowe. W Polskiej Federacji Hodowców Bydła i Producentów Mleka (PFHBiPM) wiarygodność danych nie jest opcją, lecz bezwzględnym wymogiem. Osiągana jest ona dzięki skrupulatnym systemom: spójności pomiarowej oraz nadzoru – procesom, które gwarantują, że każdy kilogram mleka i każdy wynik laboratoryjny są precyzyjne, powtarzalne i porównywalne.

Wszystkie działania PFHBiPM w obrębie oceny wartości użytkowej bydła są zgodne z zaleceniami ICAR (Międzynarodowego Komitetu ds. Oceny Wartości Użytkowej Zwierząt Gospodarskich), który jest globalnym dostawcą niezależnych wytycznych, standardów i certyfikacji dotyczących identyfikacji, rejestrowania i oceny zwierząt. Wytyczne te składają się z trzech filarów:

I filar jakości – spójność pomiarowa i standardy ICAR

System wdrożony w PFHBiPM zapewnia koherencję pomiarową (spójność, łączność) na każdym etapie, poczynając od sprzętu używanego w oborze przy pomiarze ilości udojonego mleka, a kończąc na dokładnej analizie próbek mleka w laboratorium.

• Obowiązkowa kalibracja: wszystkie urządzenia pomiarowe stosowane do pomiaru ilości udojonego mleka podczas próbnego udoju – wagi, mlekometry (takie jak MilkoScope, Tru-Test, Waikato), a także mierniki automatyczne i elektroniczne w halach udojowych i robotach – muszą co najmniej raz na 12 miesięcy podlegać kalibracji, a w razie potrzeby – częściej. Warunkiem koniecznym do przeprowadzenia próbnego udoju jest uaktualniona kalibracja użytkowanego sprzętu.
  Wszystkie przyrządy pomiarowe wykorzystywane do oficjalnej oceny muszą być jednocześnie zatwierdzone przez ICAR, a ich sprawdzenie musi być zgodne z zaleceniami producenta i wytycznymi wspomnianej wcześniej organizacji.
• Ewidencja i pełna kontrola: w celu utrzymania pełnej transparentności cały użytkowany sprzęt do pobierania i pomiaru mleka musi być zarejestrowany w systemie informatycznym w specjalnym module Metrologia. Dane dotyczące kalibracji automatycznych mierników wprowadza do systemu informatycznego osoba odpowiedzialna za tę czynność. W PFHBiPM są to tzw. metrolodzy – to oni czuwają nad jakością sprzętu pomiarowego (wag i mlekometrów).

W strukturach PFHBiPM działają cztery stacje kalibracji, które stanowią centralne punkty metrologiczne. To w nich cyklicznie weryfikuje się i zatwierdza sprzęt pomiarowy zgodnie z wytycznymi Międzynarodowego Komitetu ds. Oceny Wartości Użytkowej Zwierząt Gospodarskich, co jest kluczowe dla utrzymania spójności pomiarowej i wiarygodności całej oceny wartości użytkowej bydła.

II filar jakości – rygor i dyscyplina próbnego udoju

„Procedura” prowadzenia próbnego udoju określa bardzo szczegółowo zasady postępowania podczas pobierania próby i rejestracji zdarzeń dotyczących zwierząt, tak aby zminimalizować błędy u źródła danych – bezpośrednio w oborze, przy ocenianej krowie.

• Przygotowanie i pomiar: próbne udoje muszą rozpoczynać się zawsze zgodnie z organizacją doju stosowaną rutynowo w danym gospodarstwie. Podczas próbnych dojów wykorzystuje się wagi, mlekometry, a także inne urządzenia do automatycznego pomiaru mleka w halach oraz roboty udojowe z przystawką do pobierania próbek mleka.
• Dokładność pomiaru: podczas pomiaru wymagana jest precyzja: dla mlekometrów – 0,2 kg, a dla wagi i mierników elektronicznych – 0,1 kg.
• Rejestracja danych: dane z próbnego doju wprowadza zootechnik (grupa metod oceny A) lub przeszkolony hodowca (grupa metod oceny B) bezpośrednio na urządzenie mobilne (smartfon z systemem Android) z zainstalowanym programem Fernando – autorską aplikacją PFHBiPM do rejestracji wszystkich danych w czasie rzeczywistym podczas próbnego doju.
• Pobieranie próbek i identyfikacja: optymalna ilość mleka w próbce to ok. 30 ml. Mniejsza lub zbyt duża objętość może uniemożliwić prawidłową analizę w laboratorium. Po pobraniu próbka mleka musi zostać wymieszana w celu prawidłowego rozprowadzenia konserwantu w ciepłym mleku.

Podczas próbnego doju prowadzona jest obowiązkowa kontrola, czy zwierzęta posiadają komplet kolczyków lub przynajmniej jeden kolczyk, na podstawie którego można jednoznacznie zidentyfikować zwierzę w trakcie doju i przypisać mu właściwy wynik pomiaru. Bez jednoznacznej identyfikacji (kolczyki lub kontury, zdjęcia przy Karcie Jałówki-Krowy) nie rejestruje się kilogramów mleka ani nie pobiera próbek.

Nie pobiera się próbek i nie określa się ilości udojonego mleka także krowom do pięciu dni od daty wycielenia. Krowom chorym mleko należy zważyć i pobrać próbkę (jeśli jest dobrej jakości), jednak obowiązkowo należy rejestrować kod choroby. Takie działania dają pełny obraz laktacji.

III filar jakości – nadzór, kontrola i weryfikacja wyników

Nadzór w PFHBiPM to systematyczny i ciągły proces audytowania, przeglądów i kontroli, mający na celu stałe doskonalenie jakości pracy personelu oraz kontrolę poprawności wyników. W strukturze nadzoru kluczową rolę odgrywają inspektorzy nadzoru oraz specjalna grupa audytorów (specjalistów ds. kontroli). Przeprowadzają oni tzw. superkontrole, które dają gwarancję prawidłowych wyników.

Superkontrole

W ramach nadzoru prowadzone są dwa główne rodzaje kontroli w oborach:

• Superkontrola planowa (SP) – jej celem jest potwierdzenie zgodności wyników z próbnego udoju. Obory prowadzące ocenę metodą B są nią objęte obowiązkowo, minimum raz w roku. Dotyczy ona wszystkich krów dojnych w stadach do 20 sztuk lub co najmniej 20 krów w stadach większych. Musi być wykonana maksymalnie do siedmiu dni od zakończenia próbnego udoju. Wyniki z SP są traktowane jako dodatkowa próba krów objętych superkontrolą, a w jej trakcie nie rejestruje się żadnych zdarzeń.
• Superkontrola interwencyjna (SI) – jej celem jest ustalenie przyczyn nieprawidłowych wyników. Obory typowane są automatycznie z systemu informatycznego FedInfo w przypadku, gdy co najmniej 51% wyników jednej cechy (spośród trzech kontrolowanych) lub 30% wyników dwóch cech (spośród trzech kontrolowanych) znacząco odbiega od wyników z poprzedniej próby. Badane cechy to: mleko, białko i tłuszcz. Wyniki SI zastępują wyniki ostatniego próbnego udoju u sztuk, dla których została ona przeprowadzona.

Wyniki krów kwalifikuje się jako wątpliwe, gdy różnica między bieżącą a poprzednią próbą przekracza ustalone parametry (np. dla mleka: 40–50%, dla białka: 20%, a dla tłuszczu: 50%). Z analizy wyników wątpliwych wyłączane są krowy chore, nowo przybyłe oraz sztuki z wycieleniem do 30 dni włącznie, a także te, dla których z różnych przyczyn nie wykonano analizy składu mleka lub w poprzedniej próbie dana cecha została oznaczona jako wątpliwa.

Ostatni etap – weryfikacja wyników rocznych

Przed publikacją wyniki przechodzą kompleksową kontrolę jakości i poprawności. Weryfikacja obejmuje kontrolę danych w systemie, ocenę fenotypową zwierząt oraz zgodność z metodyką prowadzenia oceny według ICAR. Kluczowa weryfikacja jest dokonywana przez porównanie zarejestrowanej ilości mleka skupowego z wydajnością z oceny. Wydajność z oceny musi mieścić się w przedziale ±10% w stosunku do ilości mleka sprzedanego.

Dla metod z grupy B weryfikacja odbywa się wyłącznie na podstawie miesięcznych faktur za sprzedany surowiec. W metodach z grupy A weryfikacja może być przeprowadzona na podstawie faktur, zaświadczeń lub poprzez wykonanie tzw. doju weryfikacyjnego. Jeśli różnica przekracza ±10% lub hodowca nie wyraża zgody na rejestrację mleka skupowego, należy wykonać SP lub dój weryfikacyjny.
Dój weryfikacyjny jest wykonywany według zasad superkontroli planowej i odbywa się bez zapowiedzi. Różni się od niej tym, że nie obowiązuje parametr ograniczający czas jego wykonania w stosunku do poprzedniego udoju. Obejmuje wyłącznie całe stado krów dojnych (rejestrowanych na poprzedzającym dój weryfikacyjny próbnym doju) i – jeśli istnieje taka możliwość – przeprowadzany jest z wykorzystaniem urządzeń pomiarowych będących własnością PFHBiPM.

Publikacja w rankingach

Hodowcy, którzy zajmują czołowe miejsca w rankingach krajowych i wojewódzkich, podlegają obowiązkowej weryfikacji:

• dla list rankingowych rasy PHF odmiany HO i RW w zakresie wydajności rocznej kilogramów mleka oraz sumy kilogramów tłuszczu + białko – hodowcy zajmujący od 1. do 20. lokaty w rankingach krajowych oraz od 1. do 5. lokaty w rankingach wojewódzkich;
• dla list rankingowych ras kolorowych (innych niż polska holsztyńsko-fryzyjska odmiany czarno-białej i czerwono-białej) w zakresie wydajności rocznej kilogramów mleka oraz sumy kilogramów tłuszczu+białko – hodowcy zajmujący od 1. do 10. lokaty w rankingach krajowych oraz od 1. do 3. lokaty w rankingach wojewódzkich.

Informacja o dokonanej weryfikacji musi zostać odpowiednio oznaczona. Jeśli weryfikacja przebiegła poprawnie na podstawie porównania mleka skupowego z mlekiem z oceny, przy wynikach hodowcy w rankingu umieszcza się symbol „R”. Jeżeli weryfikacja nastąpiła na podstawie poprawnych wyników uzyskanych z superkontroli planowej lub doju weryfikacyjnego, stosuje się oznaczenie „S”.

Co zyskuje hodowca?

Kompleksowy system zapewnienia jakości – od precyzyjnej kalibracji wag, mlekometrów i innego sprzętu pomiarowego, przez rygorystyczne zasady pobierania próbek rejestrowanych w Fernando oraz dokładną ich analizę w laboratorium, aż po mechanizmy kontrolne, takie jak superkontrole planowe i interwencyjne oraz doje weryfikacyjne – ma jeden cel: dostarczenie hodowcom wiarygodnych i rzetelnych danych. Tylko takie dane, oparte na międzynarodowych standardach ICAR i weryfikowane przez wewnętrzny system nadzoru, pozwalają na optymalizację zarządzania stadem oraz skuteczną realizację postępu – zarówno tego produkcyjnego, jak i hodowlanego.

Stawiając na jakość danych, Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka inwestuje w przyszłość polskiego mleczarstwa. Dzięki prawidłowo prowadzonej ocenie hodowca zyskuje profesjonalne doradztwo i wsparcie w zakresie zarządzania stadem, żywienia, selekcji oraz ekonomiki. Świadome zarządzanie oznacza dostęp do danych niezbędnych do podejmowania właściwych decyzji hodowlanych oraz poprawę efektywności – wzrost wydajności mlecznej i jakości mleka. 

Reklama