Gdy rozród szwankuje. Wróć do podstaw i zacznij liczyć

Zawsze kiedy drużyna sportowa nie osiąga oczekiwanych wyników, słyszymy od trenera hasło: „Wracamy do podstaw”. To dobra rada również dla gospodarstw mlecznych, w których rozród szwankuje.

Mira Wieczorek

• Na kłopoty najlepsza jest matematyka. Jednakże trzeba wiedzieć,  co do siebie dodać, co pomnożyć i z jakich wzorów najlepiej skorzystać.

• Mamy wiele wskaźników, które definiują rozród w stadzie. Który z nich jest idealny? Czy taki wskaźnik istnieje?

• Jak interpretować poszczególne składniki idealnego wskaźnika?

• Pamiętajcie. Nie policzycie wskaźników bez dokładnych danych. Okres, dla którego powinniście wykonać analizę to rok.

Selekcja pod kątem wysokiej produkcji mleka przyniosła niezamierzone konsekwencje dla rozrodu. Wciąż trwają spory naukowców czy wybierając do reprodukcji zwierzęta bardziej wydajne, przy okazji nie prowadziliśmy też przypadkiem selekcji na zwierzęta mniej płodne. A może problemy z rozrodem wynikają z niezaspokojenia potrzeb żywieniowych krów bardzo wysoko wydajnych? Jakakolwiek jest przyczyna problemów, aby je wyeliminować, trzeba mieć twarde dane, czyli wskaźniki. Ustalanie mierzalnych celów, ich monitorowanie oraz porównywanie z innymi gospodarstwami w okolicy może pomóc w identyfikacji mocnych i słabych stron programu rozrodczego. Mamy już „złote standardy”, jest więc do czego się odnieść.

Stare czy nowe?

Wskaźniki liczymy od lat (niektóre z nich są ujęte też w raportach wynikowych Federacji). Jedne są bardziej przydatne, inne mniej. Tradycyjne wskaźniki rozrodu, jak się okazuje, mają sporo wad. Okres międzywycieleniowy (OMW) jest wskaźnikiem historycznym – pokazuje, jak wyglądał rozród wiele miesięcy temu pod warunkiem, że krowa wycieliła się ponownie. Okres międzyciążowy (OMC) można wyliczyć tylko dla samic, które udało się zacielić, ale nie uwzględnia on tych, które ubyły ze stada (bo przykładowo nie udało się ich zacielić). Może więc wyglądać on całkiem dobrze nawet tam, gdzie z rozrodem są problemy. Wskaźnik opisujący skuteczność inseminacji mierzonej zużyciem nasienia w obecnych realiach nie ma większego sensu – koszty nasienia vs straty związane z każdym dniem „pustym” ponad założone nie mają większego znaczenia.

Wskaźnik idealny

W poszukiwaniu wskaźnika (prawie) idealnego Amerykanie zaproponowali pregnancy rate (PR –wskaźnik ciąż/wskaźnik cielności/tempo zacielania). To obecnie chyba najlepszy wskaźnik oceny wydajności reprodukcyjnej stada. Definiowany jako odsetek krów zakwalifikowanych do rozrodu, które zachodzą w ciążę w ciągu 21 dni (tyle trwa cykl krowy).Im wyższy PR, tym wyższa produktywność stada.I tak: jeśli w stadzie PR wynosi powyżej 20% – nie jest źle; powyżej 25% – dobrze, a idealnie, gdy przekroczy 30%.

Które krowy?

Zanim zaczniemy liczyć wskaźniki, najpierw trzeba określić, które krowy kwalifikują się do inseminacji. W dobrze zarządzanym stadzie jest ich około 20%. Wyłączamy zatem:

• Krowy w okresie spoczynku – w trakcie okresu przestoju poporodowego (to tzw. okres wyczekiwania lub okres spoczynku – VWP). To czas, kiedy po porodzie krowa odpoczywa, a hodowca nie podejmuje prób inseminacji. Określenie długości tego okresu (zazwyczaj od 50–75 dni laktacji) to decyzja z zakresu zarządzania, a więc różni się ona między gospodarstwami.
• Krowy cielne (w tym zasuszone).
• Krowy z adnotacją „nie inseminować” – przeznaczone do brakowania pod koniec laktacji z różnych powodów.

Gdy wyeliminujemy krowy ze wspomnianych wyżej trzech grup, zostanie nam grupa, która kwalifikuje się do inseminacji. Dla nich określamy wskaźnik ciąż i jego składowe.

Dwa czynniki

Wskaźnik ciąż (PR) to kombinacja –iloczyn – dwóch innych wskaźników: wskaźnika wykrywania rui (heat detection rate HDR) i wskaźnika zacieleń (conception rate CR), czyli dość proste równanie matematyczne:

PR = HDR × CR

Oznacza to, że na wskaźnik ciąż wpływa zarówno skuteczność wykrywania rui, jak i płodność krów. Gospodarstwa o identycznych wartościach PR mogą mieć zupełnie inne wartości poszczególnych czynników i podobny PR. Inaczej będziemy poprawiać PR, gdy HDR jest wysoki, inaczej, gdy jest niski. Podobnie z wysokim czy niskim CR. Jeszcze inne decyzje trzeba podjąć, gdy niskie są zarówno HDR, jak i CR.

• HDR – heat detection rate – wskaźnik wykrywania rui to odsetek krów inseminowanych w okresie 21 dni podzielony przez liczbę krów kwalifikujących się do rozrodu w tym samym okresie. Inaczej – to wskaźnik, który mówi nam, ile procentowo wykrywamy rui (i automatycznie każda wykryta ruja to krycie) w stosunku do wszystkich możliwych rui w danym stadzie w czasie 21 dni.

Idealnie, gdy wskaźnik wykrywania rui przekracza 70%; najczęściej jednak mieści się w przedziale 50–60%. Niższe wartości wymagają już interwencji. Niektóre gospodarstwa mogą osiągnąć HDR rzędu 80–90%, na programach synchronizacji. Wykrywanie rui jest czynnikiem, który można najłatwiej i najszybciej poprawić – intensyfikując obserwację rui, wykorzystując dostępne technologie czy programy synchronizacji.

• CR – conception rate – wskaźnik zacieleńto odsetek inseminacji, które skutkują ciążą potwierdzoną w badaniu na cielność. Aby obliczyć wskaźnik zacieleń, należy liczbę krów cielnych podzielić przez liczbę inseminacji przeprowadzonych w tym samym przedziale czasu. Jest to jeden ze wskaźników efektywności wykonywania zabiegów inseminacji. W odróżnieniu od dwóch pozostałych wskaźników, ten parametr nie jest oznaczany w 21-dniowym cyklu.

Jeśli problem leży w zbyt niskim wskaźniku zacieleń, pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy technika sztucznej inseminacji (AI) została wykonana prawidłowo! O ile „zewnętrzny” inseminator jest raczej pewny, o tyle wykonując zabieg samodzielnie, warto odświeżyć wiedzę co parę lat, aby uniknąć wyrobienia sobie z czasem „złych nawyków”. Jeśli mamy wątpliwości co do własnych umiejętności, można poprosić o audyt usługi – spojrzenie „z boku” może podsunąć rozwiązanie, gdzie tkwi problem.

I chociaż wskaźnik ciąż (PR) jest bardzo użyteczny, tylko głębsza analiza danych i pozostałych wskaźników pomoże zidentyfikować obszary problemowe i opracować strategie poprawy.

Pod kontrolą

Czy hodowca może kontrolować wskaźnik ciąż i wskaźnik zacieleń? Bezpośrednio nie, ale może modyfikować czynniki, które na nie wpływają, takie jak dobrowolny okres oczekiwania, liczba dni do pierwszej inseminacji oraz wskaźnik wykrywania rui. O co chodzi?

• Dobrowolny okres oczekiwania (VWP – voluntary waiting period) – to liczba dni po wycieleniu, w trakcie których krowa nie jest kryta, nawet jeśli pokazuje w tym czasie ruję. To czas na odpoczynek i regenerację układu rozrodczego krowy po wycieleniu. Zazwyczaj trwa ok. 2 miesięcy (60 dni laktacji lub DIM – day in milk).

Za „złoty standard” dobrowolnego okresu oczekiwania uznaje się zakres od 60 do 75 DIM. Niektóre badania sugerują, że VWP wynoszący 120 lub 180 dni może być korzystny dla wykrywania rui i skuteczności zacieleń, szczególnie u krów o wysokiej wydajności (≥ 40 kg mleka dziennie). Ale z tą sugestią nie zgadza się wielu praktyków – hodowców i lekarzy.

Kluczowym czynnikiem przy ustalaniu VWP jest to, jak szybko po jego zakończeniu krowy są kryte i potwierdzane jako cielne. Gospodarstwa z bardzo dobrą wykrywalnością rui lub takie, które skutecznie stosują protokoły inseminacji w ustalonym terminie, mogą efektywnie korzystać z dłuższego VWP. Aby jednak VWP było naprawdę skuteczne, musi być rozpatrywane łącznie z innymi wskaźnikami. Jeśli wskaźnik wykrywania rui i wskaźnik zacieleń są niezadowalające, wydłużenie VWP najprawdopodobniej jedynie zwiększy liczbę dni, w których krowy pozostają niecielne.

Koszt utraconych możliwości związanych z liczbą dni do potwierdzenia ciąży można rozpatrywać w odniesieniu do VWP. Określa się go jako koszt dni otwartych (CDO – cost of days open). Obejmuje on koszty paszy, utrzymania, pracy, opieki weterynaryjnej oraz nasienia dla każdej krowy za każdy dzień po zakończeniu VWP, w którym nie jest ona jeszcze cielna. Każdy dodatkowy dzień „otwarty” po indywidualnym VWP stada może kosztować od 0,56 do 5,41 USD, w zależności od liczby dni laktacji (DIM) oraz wartości krowy. Wraz ze wzrostem wartości i DIM rośnie również CDO.

Warto mieć to na uwadze przy wielokrotnych próbach krycia. Krowa, która jest trudna do zacielenia, generuje koszty wykraczające poza samą cenę nasienia i robocizny, ponieważ zajmuje cenne miejsce (patrz: koncepcja slotów, ramka) w stadzie.

• Liczba dni do pierwszej inseminacji (OMC – okres międzyciążowy) – to czas od wycielenia do momentu pierwszej inseminacji krowy po porodzie. Wpływa na to kilka czynników. Czy poród przebiegł prawidłowo, czy wystąpiła dystocja? Czy pojawiły się zaburzenia metaboliczne? Czy macica prawidłowo się obkurczyła (inwolucja)? Jak długi był VWP? Czy wykrywanie rui było dokładne?

Aby zmniejszyć koszty dni otwartych, liczba dni do pierwszej inseminacji powinna być jak najbardziej zbliżona do 60 DIM. Jeśli gospodarstwo decyduje się na dłuższy dobrowolny okres oczekiwania, należy dążyć do tego, aby pierwsza inseminacja nastąpiła w ciągu 21 dni od zakończenia VWP. Opracowanie ukierunkowanego protokołu wykrywania rui oraz identyfikacja krów rzeczywiście wykazujących objawy rui to ważny krok w kierunku skrócenia liczby dni do pierwszej inseminacji.

• Wykrywanie rui – to pierwszy krok do poprawy wskaźnika PR przez ograniczenie liczby dni otwartych i związanych z nimi strata ekonomicznych. Szacuje się, że około 50% rui pozostaje niewykrytych, a 15% krów poddanych inseminacji nie znajduje się faktycznie w rui. Polecana dawniej optymalna obserwacja rui (3 razy dziennie po 20 min.) stała się luksusem, głównie z powodu braku pracowników i wysokich kosztów pracy. Zastąpiły (wspomogły) ją mniej lub bardziej skuteczne systemy wykrywania rui i nowoczesna technologia.

Wyznacz deadline

Każdy hodowca w swoim stadzie powinien wyznaczyć sobie dzień laktacji, powyżej którego absolutnie nie podejmuje już prób krycia, nawet gdy wcześniej były „tylko” 3–4 próby. Liczy się bowiem nie liczba prób, ale dzień laktacji. Krowa pokryta w 300. dniu wycieli się w 585. dniu (jest to jej okres międzywycieleniowy!). Do tej krowy trzeba dokładać długo i sporo, bez perspektyw na zwrot inwestycji w następnej laktacji.

Dobrze jest znać i kierować się zasadą 80/80 – odsetek zwierząt pokrytych do 80. dnia laktacji i liczba zwierząt cielnych do 150. dnia laktacji. Jednych i drugich powinno być 80%.

Dobrze policzone

Nie policzymy wskaźników bez dokładnych danych! Pierwszym krokiem jest zawsze ich analiza i próba zidentyfikowania konkretnych obszarów problemowych. To jest niezbędne do opracowania strategii poprawy. Brak danych to brak materiału do analizy i najczęściej brak działania. Oprogramowanie w gospodarstwie to doskonała inwestycja (pod warunkiem zaangażowania we wprowadzanie danych!), ale jego brak nie może być wymówką – prosty arkusz kalkulacyjny też spełnia swoje zadanie i jest stosunkowo tani.

I wprawdzie liczby nie kłamią, ale… Wskaźniki też mogą być liczone w różny sposób. Dlatego, aby faktycznie ustalić stan rozrodu w stadzie, należy obliczenia prowadzić dla tych samych grup zwierząt i w tym samym czasie. Oczywiście z uwzględnieniem zwierząt brakowanych. Czas analizy to minimum 12 miesięcy; krótszy może przekłamywać wyniki.

Co psuje rozród?

Są to niezliczone czynniki zdrowotne, żywieniowe, środowiskowe i genetyczne. Wszelkie problemy zdrowotne (mastitis, kulawizna czy ketoza), a także niekorzystne warunki środowiskowe (stres cieplny, niski komfort krów i nadmierna obsada) negatywnie wpływają na rozród w stadzie.

Dlatego każde stado powinno mieć własną strategię rozrodczą. Z wczesną diagnozą i leczeniem chorób poporodowych (metritis, torbiele jajników itp.), które pomogą skrócić czas do pierwszej rui po wycieleniu i umożliwią jak najszybsze krycie krów po dobrowolnym okresie wyczekiwania. Kolejnym kluczowym punktem jest resynchronizacja krów powtarzających ruję oraz tych, które poroniły (im szybciej, tym lepiej), aby krowy mogły zostać ponownie pokryte jak najszybciej. Ten ostatni punkt wymaga odpowiednio częstych – najlepiej w stały dzień raz w tygodniu – wizyt lekarza weterynarii lub samodzielnego potwierdzenia/wykluczenia ciąży (np. testem PAG).

Jak policzyć PR w stadzie?

W danym okresie 21 dni – 10 krów kwalifikuje się do rozrodu, ale tylko u 6 wykryto ruję.

Wskaźnik HDR wynosi 6/10 = 60%.

Z 6 krów, u których wykryto ruję – zacieliły się 3.

Wskaźnik CR wynosi 3/6 = 50%.

W tym przykładzie PR = 60% (HDR) × 50% (CR) = 30%.