Planujesz embriotransfer. Te przepisy powinieneś znać

Transfer zarodków bydła (ET – embriotransfer) w Polsce podlega regulacjom prawa UE oraz przepisom krajowym. Regulacje te obejmują przede wszystkim kwestie zdrowia zwierząt, bezpieczeństwa sanitarnego materiału biologicznego oraz nadzoru hodowlanego.

Michał Korytko

• Dawczynie zarodków powinny pochodzić ze stad zdrowych.

• Czy każdemu zespołowi można powierzyć pobranie i transfer zarodków?

• Jaką rolę w tym procesie odgrywa inspekcja weterynaryjna?

• Przedstawiamy kilka aktów prawnych, z którymi powinniście się zapoznać, jeśli planujecie przeprowadzić embriotransfer we własnym stadzie bydła. Podajemy najważniejsze wskazania prawne.

• Jaskie są wymagania hodowlane i jaka jest rola organizacji hodowlanych w nadzorze nad transferem zarodków?

Podstawowym aktem prawnym UE jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. („Prawo o zdrowiu zwierząt”). Rozporządzenie to ustanawia ogólne ramy prawne dotyczące zapobiegania chorobom zakaźnym zwierząt oraz przemieszczania zwierząt i materiału biologicznego, w tym zarodków bydła. Szczegółowe wymagania dotyczące przemieszczania, zdrowia oraz certyfikacji materiału biologicznego (nasienia, oocytów i zarodków) zostały określone w rozporządzeniach delegowanych i wykonawczych Komisji Europejskiej, w szczególności w rozporządzeniu delegowanym (UE) 2020/686 i rozporządzeniu wykonawczym (UE) 2021/403. Akty te precyzują m.in. wymagania zdrowotne, zasady certyfikacji weterynaryjnej oraz obowiązki związane z identyfikowalnością materiału biologicznego w obrocie wewnątrzunijnym.

Polskie przepisy

W Polsce podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie hodowli i rozrodu zwierząt gospodarskich jest Ustawa z dnia 10 grudnia 2020 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz. U. z 2021 r. poz. 36). Ustawa ta określa m.in.:

• zasady prowadzenia działalności w zakresie biotechnik rozrodu zwierząt;
• kompetencje organów nadzoru;
• rolę podmiotów prowadzących księgi hodowlane i ocenę wartości hodowlanej.

Szczegółowe wymagania weterynaryjne wynikają z przepisów wykonawczych oraz decyzji Głównego Lekarza Weterynarii, wydawanych na podstawie prawa UE.

Wymagania zdrowotne dawczyń zarodków

Dawczynie zarodków muszą spełniać wymagania zdrowotne określone w przepisach UE oraz pozostawać pod nadzorem Inspekcji Weterynaryjnej. Dawczynie powinny pochodzić ze stad:

• wolnych od gruźlicy bydła, brucelozy bydła oraz enzootycznej białaczki bydła (EBL), zgodnie z krajowymi programami zwalczania chorób zakaźnych;
• pozostających pod stałym nadzorem urzędowego lekarza weterynarii.

Zakres badań dodatkowych (np. w kierunku BVD, IBR/IPV lub choroby niebieskiego języka) zależy od: aktualnej sytuacji epizootycznej, przepisów wykonawczych UE oraz decyzji właściwego organu Inspekcji Weterynaryjnej.

Nie wszystkie badania są obowiązkowe w każdym przypadku – ich zakres może być dostosowany do celu wykorzystania zarodków (obrót krajowy lub handel wewnątrzunijny). W praktyce dawczynie mogą być poddawane okresowi izolacji lub wzmożonego nadzoru weterynaryjnego przed pobraniem zarodków, zgodnie z programem zdrowotnym zatwierdzonym przez lekarza weterynarii.

Pobieranie i przetwarzanie zarodków

Proces pobierania, oceny i konserwacji zarodków musi spełniać wymagania sanitarne i organizacyjne określone w prawie UE oraz w przepisach krajowych. Pobieranie zarodków odbywa się: w warunkach aseptycznych, z użyciem jałowych narzędzi i certyfikowanych mediów i zgodnie z procedurami zatwierdzonymi przez Inspekcję Weterynaryjną.

Zarodki są oceniane mikroskopowo pod względem jakości i stadium rozwojowego. W praktyce powszechnie stosuje się klasyfikację IETS (International Embryo Transfer Society), która stanowi międzynarodowy standard techniczny. Należy podkreślić, że klasyfikacja ta ma charakter branżowy, a nie bezpośrednio prawny.

Zarodki są płukane i przygotowywane do transferu lub kriokonserwacji zgodnie z obowiązującymi procedurami higienicznymi. Szczegółowe parametry technologiczne wynikają z zatwierdzonych instrukcji roboczych ośrodka.

Personel wykonujący zabiegi ET

Zabiegi związane z pobieraniem i transferem zarodków wykonuje lekarz weterynarii posiadający prawo wykonywania zawodu. Dodatkowe szkolenia z zakresu biotechnik rozrodu, w tym embriotransferu, są powszechną praktyką branżową i mogą być wymagane przez podmioty nadzorujące. Czynności laboratoryjne mogą być wykonywane przez osoby z wykształceniem kierunkowym (biologia, zootechnika, weterynaria), posiadające odpowiednie doświadczenie zawodowe. Szczegółowe kwalifikacje personelu wynikają z wymagań organizacyjnych ośrodka oraz zaleceń Inspekcji Weterynaryjnej.

Ośrodki transferu zarodków

Ośrodki prowadzące działalność w zakresie transferu zarodków muszą:

• być zatwierdzone lub zarejestrowane przez Głównego Lekarza Weterynarii;
• spełniać wymagania techniczne i sanitarne;
• podlegać regularnym kontrolom Inspekcji Weterynaryjnej.

W praktyce stosowane są procedury jakości i kontroli wewnętrznej, jednak ich zakres wynika z wymogów nadzorczych, a nie z obowiązku stosowania konkretnych systemów (np. GMP).

Identyfikacja i dokumentacja zarodków

Każdy zarodek musi być możliwy do jednoznacznej identyfikacji. Dokumentacja obejmuje w szczególności dane identyfikacyjne dawczyni i buhaja, datę i miejsce pobrania i informacje o metodzie przechowywania. Do tego należy dodać świadectwo zdrowia, jeżeli zarodki są przemieszczane. Przemieszczanie zarodków w UE odbywa się na podstawie certyfikatów weterynaryjnych wystawianych w systemie TRACES.

Badania genetyczne potomstwa z ET

Weryfikacja pochodzenia genetycznego cieląt urodzonych w wyniku ET nie jest obecnie powszechnym obowiązkiem wynikającym z prawa UE ani prawa krajowego. Badania DNA mogą być jednak wymagane:

• przez organizacje prowadzące księgi hodowlane;
• w ramach programów hodowlanych;
• przy potwierdzaniu pochodzenia zwierząt o wysokiej wartości hodowlanej.

Zakres badań oraz stosowane markery genetyczne wynikają z regulaminów danej organizacji hodowlanej oraz standardów międzynarodowych (np. ICAR).

Nadzór i kontrola

Nadzór nad transferem zarodków sprawują: Inspekcja Weterynaryjna – w zakresie zdrowia zwierząt i bezpieczeństwa sanitarnego, organizacje hodowlane – w zakresie prowadzenia ksiąg i programów hodowlanych oraz ARiMR – w zakresie identyfikacji i rejestracji zwierząt.

Podsumowanie

Transfer zarodków bydła w Polsce jest działalnością ściśle nadzorowaną, wymagającą spełnienia wymogów weterynaryjnych, organizacyjnych i hodowlanych. Podstawą prawną są przepisy UE, w szczególności rozporządzenie 2016/429 oraz akty wykonawcze, uzupełnione przepisami krajowymi. Wiele stosowanych w praktyce procedur (np. klasyfikacja IETS, szczegółowe parametry technologiczne czy badania genetyczne) stanowi standardy branżowe, a nie bezpośrednio obowiązujące normy prawne. Ich stosowanie zwiększa jednak bezpieczeństwo biologiczne i wiarygodność hodowlaną materiału genetycznego.

Dawczynie zarodków oraz buhaje wykorzystywane w embriotransferze powinny być zidentyfikowane zgodnie z systemem IRZ oraz wpisane do odpowiednich ksiąg hodowlanych prowadzonych przez upoważnione podmioty (np. Polską Federację Hodowców Bydła i Producentów Mleka).