Poprawna dezynfekcja urządzeń udojowych – cz. 1

Dokładne usunięcie resztek mleka i jego osadów z całej instalacji udojowej umożliwia uzyskanie wysokiej jakości mikrobiologicznej mleka – zatem na co należy zwrócić uwagę?

tekst i zdjęcia: DR SEBASTIAN SMULSKI, UNIWERSYTET PRZYRODNICZY W POZNANIU

Wysoka jakość produkowanego mleka jest podstawą rentowności tego kierunku. Na jakość surowca składają się przede wszystkim:
• niska liczba komórek somatycznych,
• niska liczba bakterii w mleku,
• brak obecności substancji hamujących.

Pierwszy z wymienionych wymogów najtrudniej spełnić. Regulacje prawne nakazują utrzymywanie liczby komórek somatycznych na poziomie niższym niż 400 tys./ml. Wymieniona liczba absolutnie nie wskazuje, że wymiona krów są zdrowe. Wręcz przeciwnie, jest to informacja nakazująca podjęcie działań profilaktyczno-leczniczych. Brak obecności substancji hamujących (w tym głównie antybiotyków) można uzyskać najłatwiej. Kwestię tę już omawiałem na łamach „Hodowli i Chowu Bydła” w wydaniu styczniowym 2018 r. Utrzymanie niskiej liczby bakterii, tj. poniżej 100 tys. w mililitrze produkowanego białego surowca, nie jest trudne do uzyskania, ale zależy od wielu czynników. Najczęstszymi przyczynami przekroczenia norm ogólnej liczby drobnoustrojów w mleku są:
• niska jakość higieniczna doju,
• niewłaściwie funkcjonujący schładzalnik,
• niewłaściwie przeprowadzana dezynfekcja urządzeń udojowych,
• obecność dużej liczby krów zakażonych bakteriami, które prowadzą do wzrostu ogólnej liczby bakterii.
W niniejszym artykule omówię błędy popełniane podczas dezynfekcji urządzeń udojowych.

Rycina 1.

Mleko – dobra pożywka dla bakterii
Wspomniana dezynfekcja jest konieczna, gdyż mleko przepływające przez instalację udojową jest bardzo dobrą pożywką dla drobnoustrojów. Aparaty udojowe, kolektory, krótkie i długie przewody mleczne, rurociąg, wszystkie metalowe lub szklane zbiorniki, pompa do mleka muszą zostać zdezynfekowane (ryc. 1). Obecność nawet niewielkiej ilości mleka prowadzi do gromadzenia się osadów i namnażania się bakterii. Bardzo łatwo dochodzi do namnażania się bakterii psychrofilnych (np. Pseudomonas aeruginosa), czyli takich, które są obecne w środowisku krów i potrafią namnażać się w temperaturze niższej niż temperatura ciała krowy. Bakterie te mogą występować w trocinach, na gumowych matach czy słomie.

W przypadku występowania podwyższonej liczby bakterii trudnych do rozpoznania wskazane jest wielokrotne pobranie próbek mleka zbiorczego podczas doju w celu wykrycia źródła problemu. Przed rozpoczęciem doju należy skontrolować puste zbiorniki na mleko (schładzalniki), aby ocenić ich czystość i innych powierzchni, które stykają się z mlekiem. Następnie, bezpośrednio po rozpoczęciu doju, należy pobrać próbkę mleka, które przez rurociąg mleczny wpłynęło do zbiornika. Kolejne próbki należy pobierać okresowo w czasie całego doju. Badamy je w laboratorium na ogólną liczbę bakterii tlenowych zawartych w jednym mililitrze mleka surowego. W przypadku występowania wysokiej liczby bakterii w pierwszej próbce prawdopodobnym ich źródłem są niedokładnie umyte/zdezynfekowane urządzenia udojowe. Natomiast w przypadku niskiej liczby bakterii w pierwszej próbce i wysokiej w kolejnych należy podejrzewać, że źródłem zanieczyszczenia jest mleko znajdujące się w zbiorniku (zbiorcze). Pojawienie się próbki z wysoką liczbą bakterii po szeregu próbek z ich niską liczbą, wskazuje, że prawdopodobnym źródłem tych chorobotwórczych mikroorganizmów jest wydojenie krów zakażonych Str. agalactiae lub Str. uberis. Powolny wzrost liczby bakterii w kolejnych próbkach pobieranych podczas doju może wskazywać, że w systemie udojowym ma miejsce ich inkubacja lub system chłodzenia nie działa właściwie. Inkubacja w rurociągu mlecznym jest problemem, który pojawia się głównie w wielkich stadach, gdzie dój trwa przez wiele godzin. Może być także następstwem złego wypoziomowania przewodów udojowych i w konsekwencji zastoju mleka w instalacji.

Dezynfekcja urządzeń udojowych
Efektywna dezynfekcja usuwa wszystkie pozostałości mleka, bakterii oraz osadów mlecznych. Jest realizowana przez zastosowanie mieszaniny powietrza i gorącej wody wraz z zastosowaniem właściwych środków. Każdy system udojowy powinien być poddany czyszczeniu bezpośrednio po doju, łącznie z podgrzaniem urządzeń udojowych w trakcie dojenia krów.

Podczas gromadzenia się mleka dochodzi do odkładania się osadów organicznych i nieorganicznych. Wśród organicznych odkłada się tłuszcz, mleko oraz cukry. Wśród nieorganicznych – kamienie mleczne, które składają się z wapnia, magnezu oraz żelaza. Osad z tłuszczu mlecznego usuwamy przede wszystkim za pomocą podgrzanej wody. Aby doszło do jego rozpuszczenia temperatura wody nie może być niższa niż 35⁰C w każdym miejscu instalacji udojowej, zwłaszcza w jej newralgicznych, martwych punktach (ryc. 2).

Rycina 2. Martwy punkt instalacji udojowej

Stosowanie środków dezynfekcyjnych
Właściwa temperatura wody myjącej nie powinna być niższa niż 60–70⁰C. Warto dotknąć ręką bojler z wodą w celu sprawdzenia jej temperatury, gdyż zamontowany w urządzeniu wskaźnik po latach użytkowania może nie być sprawny. Oprócz wody stosujemy naprzemiennie środki zakwaszające i alkalizujące. Instrukcje stosowanych środków zawierają dokładne informacje odnośnie do przeprowadzanego mycia. Należy się z nimi zapoznawać.

Osad z tłuszczu i białka usuwany jest za pomocą środków alkalizujących. Osad mineralny – przede wszystkim za pomocą środków zakwaszających. Główne właściwości dezynfekujące wykazuje preparat alkalizujący. Zastosowanie zalecanych stężeń to jeden z najważniejszych punktów mycia. Środki zasadowe zawierają najczęściej roztwory chloru w ilości 500 ppm (ang. parts per million). Zalecane stężenie wodnego roztworu do dezynfekcji preparatem zasadowym wynosi 0,5% lub 0,6%. Środki zakwaszające oparte są na roztworach kwasu fosforowego. Zalecane stężenie tego kwasu w wodnych roztworach dezynfekujących wynosi 0,5%. Jakie konekwencje niesie zastosowanie niewystarczającej ilości preparatów do dezynfekcji? Zbyt niskie ich stężenie prowadzi do wzrostu ogólnej liczby bakterii w sprzedawanym mleku. Dochodzi wtedy do gromadzenia się osadów, które później trudno zlokalizować i usunąć. Z drugiej strony, zbyt duże stężenia prowadzą do niszczenia elementów gumowych, zwłaszcza gum strzykowych (ryc. 3).

Rycina 3. Gumowy osad z gum strzykowych

Codziennego sprawdzenia wymaga zbiornik na mleko. Czasami wskutek błędów zdarza się, że część środków do dezynfekcji nie zostaje wypłukana i pozostaje w zbiorniku, gdzie ulega rozcieńczeniu mlekiem. Taka sytuacja jest łatwa do wykrycia w laboratorium mleczarnianym, a dalsze konsekwencje są czytelnikom znane.  

Rycina 4. Efektywne mycie i dezynfekcja urządzeń udojowych oraz schładzalnika umożliwią uzyskanie wysokiej jakości mikrobiologicznej mleka

W kolejnej części omówię najczęściej występujące błędy popełniane podczas mycia urządzeń udojowych.

Zbliżające się wydarzenia