Rozród w SOL-u

Gdzie znajdziesz informacje o rozrodzie w stadzie? Poniżej zestawienie najważniejszych możliwości systemu SOL, który PFHBiPM oferuje stadom objętym oceną wartości użytkowej.

tekst: Krzysztof Słoniewski, zdjęcia: Marcin Jajor

„Jeśli nie potrafisz czegoś mierzyć, to nie możesz tym skutecznie zarządzać” – ta często przytaczana zasada zarządzania na pewno jest słuszna, gdy myślimy o osiąganiu dobrych wyników rozrodu w stadzie bydła mlecznego. Liczbowo opisane wyniki rozrodu dostarczają obiektywnych informacji o aktualnym jego stanie i pozwalają podejmować świadome decyzje w celu poprawy sytuacji.

„Z piasku bicza nie ukręcisz”

Zanim przejdziemy do omawiania wskaźników rozrodu, jakie są dostępne w systemie SOL, warto podkreślić, że możliwość wykorzystania wskaźnika jest bezpośrednio uzależniona od danych, na podstawie których wyliczono ten wskaźnik. W skrajnym przypadku, jeżeli potrzebnych danych w ogóle nie ma, to wskaźnika nie da się policzyć. Dobrym przykładem jest tu sytuacja, w której hodowca nie wprowadza do SOL-a informacji o cielnościach krów. Wówczas wskaźniki, do których naliczenia potrzebne są dane z badania cielności (np. „okres międzyciążowy” lub „tempo zacielania”), nie dadzą się wyliczyć. Jeśli jakiegoś wskaźnika nie da się policzyć, to nie możemy skorzystać z informacji, jaką mógłby zawierać. Ale przynajmniej wiemy, że czegoś nie wiemy.

Potencjalnie bardziej niebezpieczna jest sytuacja, kiedy wskaźnik rozrodu jest naliczany na podstawie danych niekompletnych lub zawierających dużo błędów. Przykładem może być wyliczanie indeksu inseminacyjnego, gdy nie wszystkie zabiegi inseminacyjne, jakie wykonuje się w danym stadzie, „docierają” do SOL-a. W takiej sytuacji mamy co prawda wartość wskaźnika, ale ona nie tyle odzwierciedla rzeczywistość, co raczej zafałszowuje jej obraz. Jeśli hodowca wpisywał do programu tylko skuteczne zabiegi, to indeks inseminacyjny będzie imponujący, nawet jeśli rzeczywiste wyniki rozrodu były w tym czasie dalekie od ideału.

Dlatego tekst o wskaźnikach rozrodu w SOL-u zaczynamy od apelu o gromadzenie rzetelnych danych! Nikt nie lubi rejestrowania danych. To zajęcie nudne i pochłaniające czas, którego nikt (a już na pewno osoba zarządzająca stadem bydła) nie ma za dużo. Ale bez danych nie ma informacji o rzeczywistym stanie rozrodu. A jeśli nie wiadomo, jak jest, to tym bardziej nie wiadomo, czy i co trzeba w rozrodzie poprawić. SOL oferuje zarówno możliwość rejestrowania kryć naturalnych i zabiegów inseminacyjnych, jak i wyników kontroli cielności samic. Te informacje są przydatne w codziennej pracy ze stadem, a dodatkowo stanowią podstawę wskaźników dających syntetyczny obraz stanu rozrodu w tym stadzie.

Kłopoty z nadmiarem?

O ile istnieją (wiarygodne) dane, to stan rozrodu w stadzie można opisywać bardzo wieloma wskaźnikami. W samym systemie SOL jest ich kilkanaście. Każdy z tych wskaźników ma swoje zalety, ale ma też wady. Często dany wskaźnik opisuje jeden aspekt rozrodu, pomijając inne. Skuteczność inseminacji informuje nas o tym, czy przeprowadzone zabiegi przyniosły pożądany skutek. Pomija zupełnie fakt, że niektóre (czasem całkiem liczne) krowy w ogóle nie były inseminowane, choć powinny. Okres międzyciążowy i okres międzywycieleniowy mówią, jak szybko udawało się zacielić krowy. Ale tylko te, które się udało zacielić. Te, które pozostały jałowe (i w końcu trafiły na rzeź), na wartość wspomnianych wskaźników nie wpływają.

Kwestią, która często „umyka” przy analizowaniu wskaźników rozrodu, jest ich „aktualność” (lub jej brak). Dobrym przykładem jest wspomniany już okres międzywycieleniowy. Z samej nazwy wynika, że jest to okres między dwoma kolejnymi wycieleniami tej samej krowy. Żeby dał się policzyć, krowa musi się wycielić, zacielić i ponownie wycielić. W rezultacie średni okres miedzywycieleniowy, wyliczony dla krów, które ocieliły się w ostatnim półroczu, nie odzwierciedla rozrodu, jaki był w tym półroczu. On informuje nas o tym, jaki był rozród mniej więcej rok temu, czyli wtedy, gdy zacielały się te krowy, wycielone w ostatnim półroczu.

Trzeba wreszcie pamiętać, że wskaźniki rozrodu mają charakter statystyczny. Są to najczęściej średnie wartości jakichś cech mierzonych liczbowo (np. średnia długość okresu usługi) lub wartości pokazujące proporcje (np. indeks inseminacyjny). Wskaźniki statystyczne są wiarygodne, o ile naliczono je z odpowiednio dużej grupy obserwacji. „Średnia z dwóch krów” nie jest wiarygodnym wskaźnikiem czegokolwiek. Dlatego w małych stadach lepiej analizować rozród w dłuższych okresach czasu, tak aby wskaźnik opierał się na co najmniej kilkunastu, a jeszcze lepiej kilkudziesięciu pojedynczych obserwacjach.

W tym tekście chcemy głównie zwrócić uwagę Czytelników na to, jakie wskaźniki rozrodu są w SOL-u dostępne i jak można do nich dotrzeć. Nie będziemy omawiali szczegółowo sposobu ich wyliczania ani interpretacji pokazywanych wartości w kontekście stanu rozrodu czy możliwych przyczyn jego niedomagania. To byłby materiał na kilka innych artykułów.

Tempo zacielania – wskaźnik prawie idealny

W 2024 r. w SOL-u pojawił się nowy wskaźnik rozrodu, który nazwaliśmy „Tempo zacielania”. Nazwa jest ścisłym tłumaczeniem angielskiego terminu pregnancy rate używanego w odniesieniu do tego wskaźnika. W „HiChB” ukazało się wówczas sporo informacji o zaletach tego wskaźnika, sposobie jego obliczania i prezentacji w SOL-u. Pisaliśmy także o tym, jak należy interpretować otrzymane wartości „tempa zacielania”. Przypomnę tylko, że „tempo zacielania” informuje hodowcę, jaka część (jaki procent) spośród krów przeznaczonych do krycia została zacielona w okresie 21 dni (czyli w okresie odpowiadającym jednemu cyklowi rujowemu). Wyższa wartość wskaźnika wskazuje, że krowy są szybciej zacielane, zatem rozród jest lepszy.

Jako wskaźnik rozrodu „Tempo zacielania” ma co najmniej trzy bardzo istotne zalety. Po pierwsze, jest „aktualny”. Daje się wyliczyć dla każdego okresu, dla którego dysponujemy już informacją o skuteczności zabiegów inseminacyjnych (oraz kryć naturalnych, jeśli takowe były wykonywane). W praktyce oznacza to, że może nas informować o skuteczności rozrodu, jaką uzyskiwaliśmy w danym stadzie już dwa czy trzy miesiące temu. Po drugie, jest to wskaźnik „kompleksowy” – informuje o stopniu realizacji głównego celu rozrodu, którym jest szybkie zacielenie samic przeznaczonych do krycia. Po trzecie, jest mało wrażliwy na niekompletność danych inseminacyjnych. Czy hodowca wpisze wszystkie zabiegi inseminacyjne, czy tylko te skuteczne, „tempo zacielania” będzie takie samo. Wskaźnik ten ma też swoje ograniczenia. Nie dostarcza „aktualnej” informacji, jeśli hodowca nie wpisuje na bieżąco wyników badania na cielność. Nie zadziała też poprawnie w stadzie, w którym cały rozród, lub znaczna jego część, opiera się na kryciu haremowym. Żeby uzyskać wyniki dla wspomnianego wskaźnika, trzeba w menu głównym programu SOL wybrać opcję „Analizy”, w niej kliknąć „Rozród”, a następnie „Tempo zacielania krów – miesiące”.

„Klasyczne” wskaźniki rozrodu

SOL oferuje duży zestaw wskaźników rozrodu, które są stosowane od dziesięcioleci, a w związku z tym są większości hodowców dobrze znane. Cały ich pakiet pojawi się na ekranie, gdy użytkownik systemu kliknie opcję „Wskaźniki rozrodu”, dostępną w menu (rys. 1). W tabeli zestawione jest 10 wskaźników rozrodu. Dla każdego podana jest liczba obserwacji, na podstawie których wyliczono wskaźnik, oraz średnia wartość tego wskaźnika w analizowanym okresie (rys. 4). Średnia nie zawsze jednak wiernie oddaje sytuację. Dlatego przy większości pokazanych mierników rozrodu dostępny jest przycisk z rysunkiem wykresu. Pozwala on wyświetlić na ekranie rozkład danego miernika i ocenić wizualnie jego zróżnicowanie. Dla przykładu, pokazany na rysunku rozkład okresów miedzywycieleniowych wskazuje, że chociaż lwia ich część mieści się w akceptowalnym zakresie (do 420 dni), to jest jednak spory „ogon”, utworzony przez krowy, których zacielanie trwało wyraźnie zbyt długo.

Potrzebujesz dokładniejszej informacji?

Omówione powyżej zestawienie dostarcza „ogólnego obrazu” sytuacji. Jeśli użytkownik SOL-a (lub jego doradca) potrzebuje dokładniejszych informacji co do niektórych wskaźników rozrodu, może skorzystać z kilku innych opcji, dostępnych w menu „Analizy -> Rozród”. Można tam – dla przykładu – przeanalizować skuteczność krycia w zależności do grupy samic albo użytego buhaja lub inseminatora, który wykonywał zabieg. Można też uzyskać informacje o wpływie buhaja czy numeru laktacji krowy na przebieg porodu. Przy okazji można się upewnić, czy kody przebiegu porodu, przekazywane przy okazji próbnego doju, odpowiadają rzeczywistości.

W analizach rozrodu, oferowanych przez SOL, dostępne jest również tabelaryczne zestawienie, prezentujące liczby krów i jałówek, które aktualnie są we wskazanym statusie rozrodczym (cielna, okres spoczynku poporodowego, w kryciu itd.). Graficznym obrazem aktualnego stanu rozrodu może być wykres, dostępny w opcji „Aktualna wydajność, LKS i rozród”. Co ciekawe, klikając punkt na tym wykresie, można przejść do karty krowy, która ten punkt reprezentuje. Zachęcamy do samodzielnego eksperymentowania z analizami rozrodu w SOL-u. A w razie potrzeby do zainteresowania nimi Waszego „rozrodowca”. 